शिवपुराणम्

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

पंच तन्मात्रा, पंच स्थूल भूतं, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये — हे सर्व मोजले जातात.

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

प्रधान, बुद्धी, अहंकार आणि मन — ही चार तत्त्वं मिळून, एकत्रितपणे, विकारांसह अव्यक्त असं सांगितलं जातं.

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

जेव्हा ते कारण अवस्थेत असतं, तेव्हा त्याला अव्यक्त म्हणतात; आणि जेव्हा ते परिणाम अवस्थेत असतं, तेव्हा त्याला व्यक्त म्हणतात, जसं मडके किंवा शरीर.

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

मडकं किंवा इतर वस्तू मातीपासून पूर्णपणे वेगळी नसते, त्याचप्रमाणे शरीर वगैरे प्रकट गोष्टीही अप्रकटापासून पूर्णपणे वेगळ्या नाहीत.

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

म्हणून अप्रकट हेच एकमेव कारण आहे; इंद्रिये आणि शरीर हे त्याचे आधार आहेत, आणि त्याच्यासाठी अनुभवायच्या गोष्टी आहेत, दुसरे काही नाही.

बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

‘स्व’ या शब्दाने ओळखल्या जाणाऱ्या गोष्टीला बुद्धी, इंद्रिये आणि शरीर यांपासून वेगळे असे खरे अस्तित्व कुठून येईल?

बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

खरंच, सर्वव्यापी आत्म्याचा बुद्धी, इंद्रिये आणि शरीर यांपासून काहीसा वेगळेपणा आहे; पण त्याचे कारण समजणे फार कठीण आहे.

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

ज्ञानी लोक आत्मा म्हणजेच बुद्धी, इंद्रिये किंवा शरीर असे मानत नाहीत, कारण स्मरण, ज्ञान वगैरे गोष्टी अनिश्चित असतात आणि देहाची जाणीव असेपर्यंतच टिकतात.

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

म्हणून सर्व आठवणी आणि अनुभवलेल्या गोष्टींचा अंतर्यामी साक्षीदार, आणि सर्व ज्ञेयांचा क्षेत्र, वेद आणि वेदांतात ‘अंतर्यामी’ म्हणून ओळखला जातो.

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

तो सर्वत्र आणि प्रत्येक ठिकाणी व्यापून, कायमचा वास करतो; तरीही कुठेही, कोणालाही तो स्पष्टपणे दिसत नाही.

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि

तो डोळ्यांनी किंवा इतर कोणत्याही इंद्रियांनी समजू शकत नाही.

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक् नाधस्तान्न कुतश्चन

तो ना स्त्री आहे, ना पुरुष, ना नपुंसक; तो वर नाही, आडवा नाही, खाली नाही, कुठूनही नाही.

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

शरीर नसतानाही, शरीरांत, चल-अचल सर्वत्र, अविनाशी असा आत्मा, धीराने मनाने अंतर्मुख होणारा मनुष्य नेहमी ओळखतो.

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

याबद्दल जास्त बोलण्याची गरज नाही; पुरुष हा शरीरापासून वेगळा आहे. जे हे वेगळेपण पाहत नाहीत, त्यांचे दृष्टीकोन चुकीचे आहे.

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

हे जे शरीर पुरुषाचे आहे असे म्हटले जाते, ते अपवित्र, असहाय्य, दुःखदायक आणि क्षणभंगुर आहे; ते खरा आत्मा नाही.

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

दुर्दैवाच्या बीजासोबत एकत्र झाल्यावर, पुरुष स्वतःच्या कर्मानुसार सुखी, दुःखी किंवा भ्रमित होतो.

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

पाण्याने ओलावलेल्या शेतात जसा अंकुर उगवतो, तसेच अज्ञानाने ओतप्रोत कर्म शरीर निर्माण करते.

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

परम आनंदाची वासस्थाने आणि अंतिम मृत्यू, येणारी आणि गेलेली अशी हजारो शरीरं त्याला मिळतात.

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

येता-जाताना, शरीरं झिजली की, शरीरधारी कुठेही कायमचं स्थान मिळवत नाही.

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

शरीरांनी झाकला आणि वेगळा केला तरी, तो जसा आकाशात ढगांच्या गटांनी झाकलेला चंद्राचा प्रकाश दिसतो, तसा जाणवतो.

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

इथे अनेक शरीरांच्या वेगळेपणामुळे आत्म्याची क्रिया वेगवेगळी दिसते, जशी अष्टापदाच्या पटावर एका गोट्याची हालचाल दिसते.

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

कोणाचं कोणावर खरं मालकी हक्क नसतो, आणि कुणी कुणाचा खरा आप्तही नसतो. बायका, मुलं, नातेवाईक यांच्याशी झालेली भेट ही केवळ योगायोगानेच होते.

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

मोठ्या समुद्रात जसं दोन लाकडं एकमेकांना भेटतात आणि पुन्हा वेगवेगळ्या दिशेला जातात, तसंच सर्व जीवांचं एकत्र येणं आहे.

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

एखादा जण त्या देहाला पाहतो, पण तो देह त्याला पाहू शकत नाही. कुणीतरी तिसराच दोघांनाही पाहतो, पण ते दोघं त्याला पाहू शकत नाहीत.

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ब्रह्मादि पासून स्थावरांपर्यंत सर्वांना 'पशु' असं म्हटलं जातं; ही उदाहरण सर्व जीवांसाठी सांगितली आहे.

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

जो सुखदुःख भोगतो, बंधनात अडकलेला आहे, तोच 'पशु' आहे आणि तो परमेश्वराच्या खेळासाठी साधन बनतो, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

हा अज्ञानी जीव स्वतःच्या सुखदुःखावर स्वतःचं काहीच चालत नाही, तो परमेश्वराच्या इच्छेने स्वर्गात किंवा नरकात जातो.

इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

वायूचे हे शब्द ऐकून, ऋषी आनंदित मनाने त्या वायूला, जो शैवमताचा जाणकार आहे, वंदन करून म्हणाले.

यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

'पशु' आणि 'पाश' असं ज्याला म्हणतात, या दोघांवर स्वतंत्रपणे राज्य करणारा कोण आहे? तो कोण आहे?