शिवपुराणम्

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

अनुभव हा कर्म नष्ट करण्यासाठी असतो; अव्यक्ताला अनुभवाचं क्षेत्र म्हणतात. बाह्य आणि अंतःकरण या द्वारे शरीर हे अनुभवाचं साधन आहे.

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

मनाच्या विशेष स्थितीमुळे मिळणाऱ्या कृपेने मळ नष्ट होतो; आणि जेव्हा आत्म्यातला मळ पूर्णपणे नाहीसा होतो, तेव्हा तो पुरुष शंकरासारखा होतो.

कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

कलादी पाच तत्त्वांचं कर्म काय आहे, आणि ते वेगळं कसं ओळखावं? अनुभव घेणारा कोण, आणि ज्याच्यामुळे आत्म्याला ओळखतात तो पुरुष कोण?

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

ते अव्यक्त कशाचं बनलेलं आहे, आणि कोणत्या रूपात त्याचा अनुभव घेतला जातो? अनुभवात त्याचा आधार काय, आणि शरीर कशाला म्हणतात?

दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

दिशा आणि कृती दाखवणारी विद्या आहे; काळ हा राग उत्पन्न करतो; काळच मर्यादा ठरवतो, आणि नियती सर्व गोष्टी नियंत्रित करते.

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

जे अव्यक्त आहे तेच कारण आहे, त्यात तीन गुण असतात, सर्व गोष्टींची उत्पत्ती आणि विलय त्यातूनच होतो; तत्त्व विचार करणाऱ्यांनी त्याला प्रधान किंवा प्रकृती असं म्हटलं आहे.

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

कलामधून जे प्रकट होतं, त्याचं मूळ अव्यक्त असतं; सुख, दुःख आणि मोह असं त्याचं स्वरूप असून, गुण असणाऱ्यांना ते तिघा प्रकारे अनुभवायला येतं.

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

सत्त्व, रज आणि तम हे गुण आहेत, जे प्रकृतीतून उत्पन्न होतात; ते प्रकृतीमध्ये सूक्ष्म स्वरूपात, जसं तीळामध्ये तेल असतं तसं, असतात.

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

सुख आणि सुखाचं कारण हे सर्वसाधारणपणे सत्त्वगुणी मानलं जातं; त्याचं उलट रजोगुणी, आणि जडत्व व भ्रम हे तामसी असतात.

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

सत्त्वगुणी प्रवृत्ती वर जाणारी असते, तामसी खाली नेणारी असते, आणि मधली जी गती आहे ती राजसी समजली जाते.

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

पंच तन्मात्रा, पंच स्थूल भूतं, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये — हे सर्व मोजले जातात.

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

प्रधान, बुद्धी, अहंकार आणि मन — ही चार तत्त्वं मिळून, एकत्रितपणे, विकारांसह अव्यक्त असं सांगितलं जातं.

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

जेव्हा ते कारण अवस्थेत असतं, तेव्हा त्याला अव्यक्त म्हणतात; आणि जेव्हा ते परिणाम अवस्थेत असतं, तेव्हा त्याला व्यक्त म्हणतात, जसं मडके किंवा शरीर.

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

मडकं किंवा इतर वस्तू मातीपासून पूर्णपणे वेगळी नसते, त्याचप्रमाणे शरीर वगैरे प्रकट गोष्टीही अप्रकटापासून पूर्णपणे वेगळ्या नाहीत.

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

म्हणून अप्रकट हेच एकमेव कारण आहे; इंद्रिये आणि शरीर हे त्याचे आधार आहेत, आणि त्याच्यासाठी अनुभवायच्या गोष्टी आहेत, दुसरे काही नाही.

बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

‘स्व’ या शब्दाने ओळखल्या जाणाऱ्या गोष्टीला बुद्धी, इंद्रिये आणि शरीर यांपासून वेगळे असे खरे अस्तित्व कुठून येईल?

बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

खरंच, सर्वव्यापी आत्म्याचा बुद्धी, इंद्रिये आणि शरीर यांपासून काहीसा वेगळेपणा आहे; पण त्याचे कारण समजणे फार कठीण आहे.

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

ज्ञानी लोक आत्मा म्हणजेच बुद्धी, इंद्रिये किंवा शरीर असे मानत नाहीत, कारण स्मरण, ज्ञान वगैरे गोष्टी अनिश्चित असतात आणि देहाची जाणीव असेपर्यंतच टिकतात.

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

म्हणून सर्व आठवणी आणि अनुभवलेल्या गोष्टींचा अंतर्यामी साक्षीदार, आणि सर्व ज्ञेयांचा क्षेत्र, वेद आणि वेदांतात ‘अंतर्यामी’ म्हणून ओळखला जातो.

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

तो सर्वत्र आणि प्रत्येक ठिकाणी व्यापून, कायमचा वास करतो; तरीही कुठेही, कोणालाही तो स्पष्टपणे दिसत नाही.

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि

तो डोळ्यांनी किंवा इतर कोणत्याही इंद्रियांनी समजू शकत नाही.

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक् नाधस्तान्न कुतश्चन

तो ना स्त्री आहे, ना पुरुष, ना नपुंसक; तो वर नाही, आडवा नाही, खाली नाही, कुठूनही नाही.

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

शरीर नसतानाही, शरीरांत, चल-अचल सर्वत्र, अविनाशी असा आत्मा, धीराने मनाने अंतर्मुख होणारा मनुष्य नेहमी ओळखतो.

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

याबद्दल जास्त बोलण्याची गरज नाही; पुरुष हा शरीरापासून वेगळा आहे. जे हे वेगळेपण पाहत नाहीत, त्यांचे दृष्टीकोन चुकीचे आहे.

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

हे जे शरीर पुरुषाचे आहे असे म्हटले जाते, ते अपवित्र, असहाय्य, दुःखदायक आणि क्षणभंगुर आहे; ते खरा आत्मा नाही.

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

दुर्दैवाच्या बीजासोबत एकत्र झाल्यावर, पुरुष स्वतःच्या कर्मानुसार सुखी, दुःखी किंवा भ्रमित होतो.

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

पाण्याने ओलावलेल्या शेतात जसा अंकुर उगवतो, तसेच अज्ञानाने ओतप्रोत कर्म शरीर निर्माण करते.

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

परम आनंदाची वासस्थाने आणि अंतिम मृत्यू, येणारी आणि गेलेली अशी हजारो शरीरं त्याला मिळतात.

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

येता-जाताना, शरीरं झिजली की, शरीरधारी कुठेही कायमचं स्थान मिळवत नाही.