शिवपुराणम्

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

मग चार मुखांचा विश्वकर्मा हे ज्ञान मिळवून, त्याने सर्व स्थावर आणि जंगम जीवांची निर्मिती केली.

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

ब्रह्म्याने परमेवराकडून अमृतस्वरूप ज्ञान मिळवलं, त्याचप्रमाणे मीही तपाच्या बळावर त्याच्या मुखातून ते मिळवलं.

किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

तू जे खरं आणि मंगल ज्ञान मिळवलंस, ते काय आहे? ज्यामुळे मनुष्य सर्वोच्च ध्येय गाठून सुख मिळवतो?

पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

पूर्वी मला आत्मा, त्याची बंधने आणि परमेश्वर यांचं ज्ञान मिळालं; सुख हवं असेल तर मनुष्याने त्या श्रेष्ठ सत्यावर ठाम राहावं.

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

अज्ञानातून निर्माण होणारं दुःख फक्त ज्ञानानेच नाहीसं होतं; ज्ञान म्हणजे वस्तूचं खरी ओळख, आणि वस्तू दोन प्रकारच्या असतात असं मानलं जातं.

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

जड आणि जड नसलेलं, आणि त्यांचा नियंत्रक—या तिघांना अनुक्रमे आत्मा, बंधन आणि परमेश्वर असं म्हणतात.

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

अक्षर, क्षर आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असं जे आहे—हे तिन्ही तत्ववेत्त्यांनी पूर्णपणे सांगितलं आहे.

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

अक्षर म्हणजे आत्मा, क्षर म्हणजे बंधन, आणि क्षर-अक्षरापलीकडचं जे आहे ते परमेश्वर असं नाव आहे.

किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् तयोश्च परमं किं वा तदेतद् ब्रूहि मारुत

हे अक्षर म्हणजे काय, आणि क्षर काय म्हणतात? आणि या दोघांपेक्षा श्रेष्ठ काय आहे? हे सांग, वायूदेवता.

प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

प्रकृतीला क्षर असं म्हणतात, आत्म्याला अक्षर म्हणतात. या दोघांना चालवणारा आणखी एक, तोच परात्पर परमेश्वर आहे.

कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

ही प्रकृती म्हणजे काय, आत्मा कोण मानला जातो? या दोघांचा संबंध कसा आहे, आणि त्यांना चालवणारा ईश्वर कोण आहे?

माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

माया हिला प्रकृती म्हणतात; आत्मा मायेमुळे आच्छादित असतो. त्यांचा संबंध मूळ कर्मामुळे असतो; शिवच त्यांना चालवणारा ईश्वर आहे.

केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः मूलं कीदृक् कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

ही माया म्हणजे काय, तिचं स्वरूप कसं आहे, मायेने कसा आच्छादित होतो? तिचं मूळ काय, ती कुठून येते? शिवत्व म्हणजे काय, आणि शिव कुठून आहे?

माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

माया ही महेश्वराची शक्ती आहे; मायेने आच्छादित असलेला चेतनस्वरूप असतो. मल म्हणजे जन्मजात अपवित्रता, जी चेतनेला झाकते; शुद्धता म्हणजेच स्वाभाविक शिवत्व.

आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

माया सर्वव्यापी असणाऱ्याला कशी झाकते, आणि त्यामागचं कारण काय? मनुष्यात ही आच्छादन कशासाठी होतं, आणि ते कशामुळे नाहीसं होतं?

आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

सर्वत्र पसरलेलं असलं तरीही आच्छादन होतं, कारण सर्वव्यापी असतानाही, कलादि कारणांपासून उत्पन्न होणारं कर्मच अनुभवासाठी कारण ठरतं आणि जेव्हा मळ नष्ट होतो तेव्हा ते कर्मही संपतं.

कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

ही कला वगैरे म्हणजे नेमकं काय? कर्म म्हणजे काय, आणि ते कसं सांगितलं जातं? त्याची सुरुवात आणि शेवट काय? त्याचं फळ काय, आणि ते कोणावर आधारलेलं आहे?

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक् क्षीणमलः पुमान्

कोणाच्या अनुभवाने काय भोगलं जातं, आणि त्या भोगासाठी साधन काय आहे? मळ नष्ट होण्याचं कारण काय, आणि ज्याचा मळ संपला आहे तो पुरुष कसा असतो?

कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

कला, विद्या, राग, काळ आणि नियती — हेच कलादी म्हणून ओळखले जातात; जो अनुभव घेतो तो पुरुष म्हणतात.

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

पुण्य आणि पाप यांनी बनलेलं कर्म, सुखदुःखाचं फळ देतं; त्याला सुरुवात नाही, मळ संपल्यावर ते थांबतं, आणि अज्ञानावर आधारलेलं असतं.

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

अनुभव हा कर्म नष्ट करण्यासाठी असतो; अव्यक्ताला अनुभवाचं क्षेत्र म्हणतात. बाह्य आणि अंतःकरण या द्वारे शरीर हे अनुभवाचं साधन आहे.

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

मनाच्या विशेष स्थितीमुळे मिळणाऱ्या कृपेने मळ नष्ट होतो; आणि जेव्हा आत्म्यातला मळ पूर्णपणे नाहीसा होतो, तेव्हा तो पुरुष शंकरासारखा होतो.

कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

कलादी पाच तत्त्वांचं कर्म काय आहे, आणि ते वेगळं कसं ओळखावं? अनुभव घेणारा कोण, आणि ज्याच्यामुळे आत्म्याला ओळखतात तो पुरुष कोण?

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

ते अव्यक्त कशाचं बनलेलं आहे, आणि कोणत्या रूपात त्याचा अनुभव घेतला जातो? अनुभवात त्याचा आधार काय, आणि शरीर कशाला म्हणतात?

दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

दिशा आणि कृती दाखवणारी विद्या आहे; काळ हा राग उत्पन्न करतो; काळच मर्यादा ठरवतो, आणि नियती सर्व गोष्टी नियंत्रित करते.

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

जे अव्यक्त आहे तेच कारण आहे, त्यात तीन गुण असतात, सर्व गोष्टींची उत्पत्ती आणि विलय त्यातूनच होतो; तत्त्व विचार करणाऱ्यांनी त्याला प्रधान किंवा प्रकृती असं म्हटलं आहे.

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

कलामधून जे प्रकट होतं, त्याचं मूळ अव्यक्त असतं; सुख, दुःख आणि मोह असं त्याचं स्वरूप असून, गुण असणाऱ्यांना ते तिघा प्रकारे अनुभवायला येतं.

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

सत्त्व, रज आणि तम हे गुण आहेत, जे प्रकृतीतून उत्पन्न होतात; ते प्रकृतीमध्ये सूक्ष्म स्वरूपात, जसं तीळामध्ये तेल असतं तसं, असतात.

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

सुख आणि सुखाचं कारण हे सर्वसाधारणपणे सत्त्वगुणी मानलं जातं; त्याचं उलट रजोगुणी, आणि जडत्व व भ्रम हे तामसी असतात.