शिवपुराणम्

इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः

असं सांगून, आम्हा सर्वांना परब्रह्माने इथे पाठवलं आहे, हे महाभागा, आणि आम्ही तुमच्या येण्याची आतुरतेने वाट पाहत होतो.

दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन

आम्ही या हजार दिव्य वर्षांच्या दीर्घ यज्ञात बसलो आहोत; तुझ्या येण्याव्यतिरिक्त आम्हाला दुसरं काहीच हवं नाही.

इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः

ऋषींच्या या प्राचीन दीर्घ यज्ञाची गोष्ट ऐकून वायूचा मन आनंदित झाला आणि तो तिथे ऋषींच्या सभेत बसला.

ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः

मग त्या ऋषींनी आपलं ज्ञान वाढवण्यासाठी त्याला विचारलं, तेव्हा त्या पराक्रमी वायूने सृष्टी आणि शंकराच्या ऐश्वर्याची कथा सांगायला सुरुवात केली.

तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

तिथे, नैमिषारण्यात राहणाऱ्या पुण्यवान लोकांनी योग्य रीतीने वंदन करून वायूप्रमुखाला विचारलं.

भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

आपण प्रभूचं ज्ञान कसं मिळवलंत? आणि ब्रह्माच्या अव्यक्त जन्मातून आलेल्या शिवस्वरूपाची प्राप्ती तुम्हाला कशी झाली?

एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

एकोणविसावा कल्प 'श्वेतलोहित' या नावाने ओळखावा. त्या कल्पात चारमुखी ब्रह्मदेवाने सृष्टी करायची इच्छा धरून कठोर तप केला.

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

त्याच्या तीव्र तपामुळे त्याचे वडील स्वतः प्रसन्न झाले आणि सुंदर रूपधारण करून दिव्य, कुमारवयाचं रूप घेतलं.

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

श्वेत नावाचा ऋषी होऊन, त्याने दिव्य वाणी उच्चारली; मग देवांचा देव महेश्वर त्याला दर्शन दिलं.

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

आपल्या वडिलांना, म्हणजेच सृष्टीचे स्वामी ब्रह्मा यांना पाहून, त्याने नमस्कार केला आणि गायत्रीसह श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त केलं.

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

मग चार मुखांचा विश्वकर्मा हे ज्ञान मिळवून, त्याने सर्व स्थावर आणि जंगम जीवांची निर्मिती केली.

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

ब्रह्म्याने परमेवराकडून अमृतस्वरूप ज्ञान मिळवलं, त्याचप्रमाणे मीही तपाच्या बळावर त्याच्या मुखातून ते मिळवलं.

किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

तू जे खरं आणि मंगल ज्ञान मिळवलंस, ते काय आहे? ज्यामुळे मनुष्य सर्वोच्च ध्येय गाठून सुख मिळवतो?

पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

पूर्वी मला आत्मा, त्याची बंधने आणि परमेश्वर यांचं ज्ञान मिळालं; सुख हवं असेल तर मनुष्याने त्या श्रेष्ठ सत्यावर ठाम राहावं.

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

अज्ञानातून निर्माण होणारं दुःख फक्त ज्ञानानेच नाहीसं होतं; ज्ञान म्हणजे वस्तूचं खरी ओळख, आणि वस्तू दोन प्रकारच्या असतात असं मानलं जातं.

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

जड आणि जड नसलेलं, आणि त्यांचा नियंत्रक—या तिघांना अनुक्रमे आत्मा, बंधन आणि परमेश्वर असं म्हणतात.

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

अक्षर, क्षर आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असं जे आहे—हे तिन्ही तत्ववेत्त्यांनी पूर्णपणे सांगितलं आहे.

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

अक्षर म्हणजे आत्मा, क्षर म्हणजे बंधन, आणि क्षर-अक्षरापलीकडचं जे आहे ते परमेश्वर असं नाव आहे.

किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् तयोश्च परमं किं वा तदेतद् ब्रूहि मारुत

हे अक्षर म्हणजे काय, आणि क्षर काय म्हणतात? आणि या दोघांपेक्षा श्रेष्ठ काय आहे? हे सांग, वायूदेवता.

प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

प्रकृतीला क्षर असं म्हणतात, आत्म्याला अक्षर म्हणतात. या दोघांना चालवणारा आणखी एक, तोच परात्पर परमेश्वर आहे.

कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

ही प्रकृती म्हणजे काय, आत्मा कोण मानला जातो? या दोघांचा संबंध कसा आहे, आणि त्यांना चालवणारा ईश्वर कोण आहे?

माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

माया हिला प्रकृती म्हणतात; आत्मा मायेमुळे आच्छादित असतो. त्यांचा संबंध मूळ कर्मामुळे असतो; शिवच त्यांना चालवणारा ईश्वर आहे.

केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः मूलं कीदृक् कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

ही माया म्हणजे काय, तिचं स्वरूप कसं आहे, मायेने कसा आच्छादित होतो? तिचं मूळ काय, ती कुठून येते? शिवत्व म्हणजे काय, आणि शिव कुठून आहे?

माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

माया ही महेश्वराची शक्ती आहे; मायेने आच्छादित असलेला चेतनस्वरूप असतो. मल म्हणजे जन्मजात अपवित्रता, जी चेतनेला झाकते; शुद्धता म्हणजेच स्वाभाविक शिवत्व.

आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

माया सर्वव्यापी असणाऱ्याला कशी झाकते, आणि त्यामागचं कारण काय? मनुष्यात ही आच्छादन कशासाठी होतं, आणि ते कशामुळे नाहीसं होतं?

आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

सर्वत्र पसरलेलं असलं तरीही आच्छादन होतं, कारण सर्वव्यापी असतानाही, कलादि कारणांपासून उत्पन्न होणारं कर्मच अनुभवासाठी कारण ठरतं आणि जेव्हा मळ नष्ट होतो तेव्हा ते कर्मही संपतं.

कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

ही कला वगैरे म्हणजे नेमकं काय? कर्म म्हणजे काय, आणि ते कसं सांगितलं जातं? त्याची सुरुवात आणि शेवट काय? त्याचं फळ काय, आणि ते कोणावर आधारलेलं आहे?

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक् क्षीणमलः पुमान्

कोणाच्या अनुभवाने काय भोगलं जातं, आणि त्या भोगासाठी साधन काय आहे? मळ नष्ट होण्याचं कारण काय, आणि ज्याचा मळ संपला आहे तो पुरुष कसा असतो?

कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

कला, विद्या, राग, काळ आणि नियती — हेच कलादी म्हणून ओळखले जातात; जो अनुभव घेतो तो पुरुष म्हणतात.