शिवपुराणम्

अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः

माझ्या ब्राह्मणहो, तुमचं सर्व काही ठीक आहे ना? मोठ्या यज्ञात सर्व काही व्यवस्थित पार पडलं ना? देवद्वेष्टा दैत्यांनी यज्ञात काही अडथळा आणला नाही ना?

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः

देवतांची स्तुती, शस्त्रपूजा किंवा पितरांसाठी केलेल्या कर्मांमध्ये काही चूक झाली नाही ना? काही अशुभ घडलं नाही ना, किंवा प्रायश्चित्ताची गरज भासली नाही ना?

कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्

तुम्ही सर्वांनी विधीप्रमाणे सर्व पूजा नीट पार पाडली ना? आता हा मोठा यज्ञ पूर्ण झाला आहे, पुढे तुम्हाला काय करायचं आहे?

इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः

शिवभक्त वायूने असं विचारल्यावर सर्व ऋषी आनंदित आणि शुद्ध मनाने, नम्रतेने उत्तर देऊ लागले.

अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः

आज आमचं सर्व काही उत्तम आहे; आज आमचं तप खरंच फळाला आलं, कारण आमच्या कल्याणासाठी तुम्ही इथे आलात.

शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः

आता हे प्राचीन घडलेलं ऐका: पूर्वी आमच्या मनावर अज्ञानाचं अंधार पसरलं असताना, आम्ही ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रजापतीची उपासना केली.

सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्

त्यांनी आम्हा शरण आलेल्यांवर कृपा करून सांगितलं: 'रुद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; ब्राह्मणहो, तोच सर्व कारणांचा मूळ आहे.'

तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः

त्याचं खरं स्वरूप बुद्धीने समजू शकत नाही; भक्तीनेच ते कळतं, आणि त्याच्या कृपेनेच भक्ती मिळते, त्याच्याच कृपेने अंतिम शांती मिळते.

तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्

म्हणून त्याची कृपा मिळवण्यासाठी इथे नैमिषारण्यात दीर्घ यज्ञ करून तुम्ही रुद्राची पूजा करा, कारण तोच सर्व कारणांचा मूळ आहे.

तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति

त्याच्या कृपेने, यज्ञाच्या शेवटी वायू इथे येईल; त्याच्या मुखातून ज्ञान मिळेल आणि त्यातूनच सर्वश्रेष्ठ कल्याण होईल.

इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः

असं सांगून, आम्हा सर्वांना परब्रह्माने इथे पाठवलं आहे, हे महाभागा, आणि आम्ही तुमच्या येण्याची आतुरतेने वाट पाहत होतो.

दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन

आम्ही या हजार दिव्य वर्षांच्या दीर्घ यज्ञात बसलो आहोत; तुझ्या येण्याव्यतिरिक्त आम्हाला दुसरं काहीच हवं नाही.

इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः

ऋषींच्या या प्राचीन दीर्घ यज्ञाची गोष्ट ऐकून वायूचा मन आनंदित झाला आणि तो तिथे ऋषींच्या सभेत बसला.

ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः

मग त्या ऋषींनी आपलं ज्ञान वाढवण्यासाठी त्याला विचारलं, तेव्हा त्या पराक्रमी वायूने सृष्टी आणि शंकराच्या ऐश्वर्याची कथा सांगायला सुरुवात केली.

तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

तिथे, नैमिषारण्यात राहणाऱ्या पुण्यवान लोकांनी योग्य रीतीने वंदन करून वायूप्रमुखाला विचारलं.

भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

आपण प्रभूचं ज्ञान कसं मिळवलंत? आणि ब्रह्माच्या अव्यक्त जन्मातून आलेल्या शिवस्वरूपाची प्राप्ती तुम्हाला कशी झाली?

एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

एकोणविसावा कल्प 'श्वेतलोहित' या नावाने ओळखावा. त्या कल्पात चारमुखी ब्रह्मदेवाने सृष्टी करायची इच्छा धरून कठोर तप केला.

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

त्याच्या तीव्र तपामुळे त्याचे वडील स्वतः प्रसन्न झाले आणि सुंदर रूपधारण करून दिव्य, कुमारवयाचं रूप घेतलं.

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

श्वेत नावाचा ऋषी होऊन, त्याने दिव्य वाणी उच्चारली; मग देवांचा देव महेश्वर त्याला दर्शन दिलं.

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

आपल्या वडिलांना, म्हणजेच सृष्टीचे स्वामी ब्रह्मा यांना पाहून, त्याने नमस्कार केला आणि गायत्रीसह श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त केलं.

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

मग चार मुखांचा विश्वकर्मा हे ज्ञान मिळवून, त्याने सर्व स्थावर आणि जंगम जीवांची निर्मिती केली.

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

ब्रह्म्याने परमेवराकडून अमृतस्वरूप ज्ञान मिळवलं, त्याचप्रमाणे मीही तपाच्या बळावर त्याच्या मुखातून ते मिळवलं.

किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

तू जे खरं आणि मंगल ज्ञान मिळवलंस, ते काय आहे? ज्यामुळे मनुष्य सर्वोच्च ध्येय गाठून सुख मिळवतो?

पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

पूर्वी मला आत्मा, त्याची बंधने आणि परमेश्वर यांचं ज्ञान मिळालं; सुख हवं असेल तर मनुष्याने त्या श्रेष्ठ सत्यावर ठाम राहावं.

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

अज्ञानातून निर्माण होणारं दुःख फक्त ज्ञानानेच नाहीसं होतं; ज्ञान म्हणजे वस्तूचं खरी ओळख, आणि वस्तू दोन प्रकारच्या असतात असं मानलं जातं.

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

जड आणि जड नसलेलं, आणि त्यांचा नियंत्रक—या तिघांना अनुक्रमे आत्मा, बंधन आणि परमेश्वर असं म्हणतात.

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

अक्षर, क्षर आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असं जे आहे—हे तिन्ही तत्ववेत्त्यांनी पूर्णपणे सांगितलं आहे.

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

अक्षर म्हणजे आत्मा, क्षर म्हणजे बंधन, आणि क्षर-अक्षरापलीकडचं जे आहे ते परमेश्वर असं नाव आहे.

किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् तयोश्च परमं किं वा तदेतद् ब्रूहि मारुत

हे अक्षर म्हणजे काय, आणि क्षर काय म्हणतात? आणि या दोघांपेक्षा श्रेष्ठ काय आहे? हे सांग, वायूदेवता.