शिवपुराणम्

सनत्कुमारमुनिना ब्रह्मपुत्रेण धीमता शिवान्यदेववश्यानां सर्वेषामपि सर्वतः

ब्रह्मपुत्र आणि ज्ञानी सनत्कुमार ऋषीने शिव आणि इतर देवतांच्या सर्वत्र असणाऱ्या स्वरूपाबद्दल विचारले होते.

बेरमात्रं च पूजार्थं श्रुतं दृष्टं च भूरिशः शिवमात्रस्य पूजायां लिंगं बेरं च दृश्यते

पूजेसाठी फक्त मूर्तीच अनेकदा ऐकली आणि पाहिली जाते; पण शिवाच्या पूजेत मात्र लिंग आणि मूर्ती दोन्ही दिसतात.

अतस्तद्ब्रूहि कल्याण तत्त्वं मे साधुबोधनम् अनुत्तरमिमं प्रश्नं रहस्यं ब्रह्मलक्षणम्

म्हणून, हे कल्याणकारी, मला खरी तत्त्वज्ञान समजावून सांग; हा प्रश्न श्रेष्ठ आहे, गूढ आहे, आणि ब्रह्माचे लक्षण आहे.

कथयामि शिवेनोक्तं भक्तियुक्तस्य ते ऽनघ शिवस्य ब्रह्मरूपत्वान्निष्कलत्वाच्च निष्कलम्

मी तुला भक्तीभावाने शिवाने सांगितलेले सांगतो, हे निष्पापा: शिव ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळे आणि निर्गुण असल्यामुळे तोच निर्गुण आहे.

लिंगं तस्यैव पूजायां सर्ववेदेषु संमतम् तस्यैव सकलत्वाच्च तथा सकलनिष्कलम्

शिवाचे लिंग पूजेसाठी सर्व वेदांनी मान्य केले आहे; आणि तो सगुण असल्यामुळे तो सगुण-निर्गुण दोन्ही आहे.

सकलं च तथा बेरं पूजायां लोकसंमतम् शिवान्येषां च जीवत्वात्सकलत्वाच्च सर्वतः

तसेच, मूर्तीचे पूजन सर्वत्र लोकांनी मान्य केले आहे; आणि इतर देवता जिवंत आणि सगुण असल्यामुळे तसेच सर्वत्र आहे.

बेरमात्रं च पूजायां संमतं वेदनिर्णये स्वाविर्भावे च देवानां सकलं रूपमेव हि

वेदांच्या निर्णयानुसार फक्त मूर्तीचेच पूजन मान्य आहे; आणि देवता प्रकट झाल्यावर फक्त सगुण रूपच दिसते.

शिवस्य लिंगं बेरं च दर्शने दृश्यते खलु उक्तं त्वया महाभाग लिंगबेरप्रचारणम्

शिवाचे लिंग आणि मूर्ती खरोखरच दर्शनात दिसतात; हे भाग्यवान, तू लिंग आणि मूर्तीच्या प्रचाराबद्दल सांगितले आहेस.

शिवस्य च तदन्येषां विभज्य परमार्थतः तस्मात्तदेव परमं लिंगबेरादिसंभवम्

शिव आणि इतर देवतांमध्ये खरी ओळख वेगळी आहे; म्हणूनच लिंग, मूर्ती आणि त्यापासून उत्पन्न झालेलेच श्रेष्ठ आहे.

श्रोतुमिच्छामि योगींद्र लिंगाविर्भावलक्षणम् शृणु वत्स भवत्प्रीत्या वक्ष्यामि परमार्थतः

योगींद्रा, मला त्या लिंगाच्या प्रकट होण्याच्या चिन्हांविषयी ऐकायचं आहे. बाळा, तुझ्या प्रेमासाठी मी तुला तो सर्वोच्च अर्थ सांगतो, नीट ऐक.

पुरा कल्पे महाकाले प्रपन्ने लोकविश्रुते आयुध्येतां महात्मानौ ब्रह्मविष्णू परस्परम्

पूर्वी एका महाकल्पाच्या शेवटी, जेव्हा जग प्रसिद्ध होतं, तेव्हा ब्रह्मा आणि विष्णू हे दोन थोर आत्मे एकमेकांशी वाद घालू लागले.

तयोर्मानं निराकर्तुं तन्मध्ये परमेश्वरः निष्कलस्तंभरूपेण स्वरूपं समदर्शयत्

त्यांचा गर्व दूर करण्यासाठी परमेश्वराने त्यांच्या मध्येच एक अखंड स्तंभ रूप धारण करून आपलं खरं स्वरूप दाखवलं.

ततः स्वलिंगचिह्नत्वात्स्तम्भतो निष्कलं शिवः स्वलिंगं दर्शयामास जगतां हितकाम्यया

मग त्या स्तंभात स्वतःच्या लिंगाचं चिन्ह दाखवून, शिवाने सर्व जगाच्या कल्याणासाठी आपलं लिंग प्रकट केलं.

तदाप्रभृति लोकेषु निष्कलं लिंगमैश्वरम् सकलं च तथा बेरं शिवस्यैव प्रकल्पितम्

त्या वेळेपासून सर्व लोकांत, ईश्वराचं लिंग निराकार मानलं जातं आणि साकार मूर्तीही शिवाचीच म्हणून स्थापन केली जाते.

शिवान्येषः तु देवानां बेरमात्रं प्रकल्पितम् तत्तद्बेरं तु देवानां तत्तद्भोगप्रदं शुभम् शिवस्य लिंगबेरत्वं भोगमोक्षप्रदं शुभम्

इतर देवतांसाठी केवळ मूर्तीच ठरवली आहे; त्या त्या देवांच्या मूर्ती त्यांच्या इच्छित सुखांची प्राप्ती देतात आणि मंगल आहेत. पण शिवाचं लिंगमूर्त रूप सुख आणि मोक्ष दोन्ही देणारं आणि अत्यंत शुभ आहे.

पुरा कदाचिद्योगींद्र विष्णुर्विषधरासनः सुष्वाप परया भूत्या स्वानुगैरपि संवृतः

पूर्वी कधीतरी, योगींद्रा, विष्णू विषारी सर्पावर झोपले होते, अत्यंत ऐश्वर्याने आणि आपल्या सेवकांनी वेढलेले.

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः अपृच्छत्पुंडरीकाक्षं शयनं सर्वसुन्दरम्

त्या वेळी, योगायोगाने, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला ब्रह्मा तिथे आला आणि कमळासारख्या डोळ्यांच्या, सुंदर शय्येवर पडलेल्या विष्णूला विचारू लागला.

कस्त्वं पुरुषवच्छेषे दृष्ट्वा मामपि दृप्तवत् उत्तिष्ठ वत्स मां पश्य तव नाथमिहागतम्

तू कोण आहेस, माणसासारखा या शय्येवर पडलेला, मला गर्वाने पाहतोस? उठ बाळा, मला पाहा, तुझा स्वामी इथे आला आहे.

आगतं गुरुमाराध्यं दृष्ट्वा यो दृप्तवच्चरेत् द्रोहिणस्तस्य मूढस्य प्रायश्चित्तं विधीयते

जो कोणी आपला गुरु आणि पूज्य येताना पाहूनही गर्वाने वागतो, तो द्रोही आणि मूर्ख आहे; त्याच्यासाठी प्रायश्चित्त सांगितलं आहे.

इति श्रुत्वा वचः क्रुद्धो बहिः शांतवदाचरत् स्वस्ति ते स्वागतं वत्स तिष्ठ पीठमितो विश

ही वचने ऐकूनही, तो मनात रागावला पण बाहेरून शांतपणे वागला: 'तुला शुभेच्छा, स्वागत आहे बाळा, बस, हे आसन घे.'

किमु ते व्याग्रवद्वक्त्रं विभाति विषमेक्षणम् वत्स विष्णो महामानमागतं कालवेगतः

तुझं तोंड वाघासारखं का भासतं, डोळे का विचित्र दिसतात, विष्णू? मोठा गर्व तुझ्यात आला आहे, काळाच्या प्रवाहाने.

पितामहश्च जगतः पाता च तव वत्सक मत्स्थं जगदिदं वत्स मनुषे त्वं हि चोरवत्

बाळा, पितामह हा जगाचा स्वामी आहे आणि तू या जगाचा रक्षक आहेस. हे जग माझ्यात आहे, तरी तू माणसांत चोरासारखा वागतोस.

मन्नाभिकमलाज्जातः पुत्रस्त्वं भाषसे वृथा एवं हि वदतोस्तत्र मुग्धयोरजयोस्तदा

माझ्या नाभीतील कमळातून जन्मलेला, तू माझा मुलगा आहेस, तरी व्यर्थ बोलतोस. असे हे दोघेही, भ्रमित आणि अजिंक्य, एकमेकांशी बोलत होते.

अहमेव बरो न त्वमहं प्रभुरहं प्रभुः परस्परं हंतुकामौ चक्रतुः समरोद्यमम्

'मीच श्रेष्ठ आहे, तू नाहीस; मीच स्वामी आहे, तू नाहीस.' असे म्हणत दोघेही एकमेकांना मारण्याचा निर्धार करून युद्धासाठी सज्ज झाले.

युयुधाते ऽमरौ वीरौ हंसपक्षींद्रवाहनौ वैरंच्या वैष्णवाश्चैवं मिथो युयुधिरे तदा

ते दोघे अमर वीर, हंस आणि गरुड या वाहनांवर बसून युद्ध करू लागले; त्याचप्रमाणे ब्रह्मा आणि विष्णूचे अनुयायीही एकमेकांशी लढू लागले.

तावद्विमानगतयः सर्वा वै देवजातयः दिदृक्षवः समाजग्मुः समरं तं महाद्भुतम्

तेव्हा सर्व देवगण आपापल्या विमानांत बसून, त्या अद्भुत युद्धाचं दर्शन घेण्यासाठी एकत्र आले.

क्षिपंतः पुष्पवर्षाणि पश्यंतः स्वैरमंबरे सुपर्णवाहनस्तत्र क्रुद्धो वै ब्रह्मवक्षसि

ते सर्व आकाशात मोकळेपणाने पाहत, फुलांचा वर्षाव करत होते. तेव्हा गरुडावर बसलेला, ब्रह्माच्या छातीवर रागावला.

मुमोच बाणानसहानस्त्रांश्च विविधान्बहून् मुमोचा ऽथ विधिः क्रुद्धो विष्णोरुरसि दुःसहान्

मग क्रोधाने भरलेल्या ब्रह्मदेवांनी असंख्य बाण आणि विविध भयंकर अस्त्रं विष्णूच्या छातीवर सोडली.

बाणाननलसंकाशानस्त्रांश्च बहुशस्तदा तदाश्चर्यमिति स्पष्टं तयोः समरगोचरम्

त्या वेळी त्यांनी अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असंख्य अस्त्रं आणि बाण सोडले; त्यांचा युद्धाचा देखावा खरंच आश्चर्यकारक होता.