शिवपुराणम्

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

असे म्हणून, सूर्यासारखे तेजस्वी मनोमय चक्र पाहून, पितामहाने महादेवाला वंदन करून ते सोडले.

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

ते आनंदित ऋषी, सर्व जगाचा स्वामी असलेल्या परमेश्वराला वंदन करून, त्याच्या चक्राचा कडा जिथे पडला होता तिथे गेले.

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

ते चक्र सुंदर आणि गुळगुळीत अशा दगडावर पडले होते, जवळच स्वच्छ आणि गोड पाणी होते, आणि ते एका जंगलात पडले होते.

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

ते जंगल 'नैमिष' म्हणून प्रसिद्ध झाले, ऋषींच्या पूजेने पावन झाले आणि असंख्य यक्ष, गंधर्व, विद्याधरांनी भरलेले होते.

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

पुरूरवा, उर्वशीच्या मोहात गुंतून आणि दैवाच्या प्रेरणेने, अठरा समुद्रांच्या बेटांवरून गेला.

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

तेथे, मोहाच्या भरात, त्याने सोन्याचा यज्ञवाट बेकायदेशीररीत्या घेतला, पण संतप्त ऋषींनी कुशाच्या वज्रासारख्या पात्यांनी तो पाडला.

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

तेथे, प्राचीन काळी, सृष्टी करायची इच्छा असलेल्या विश्वनिर्मात्यांनी, ब्रह्मज्ञान असलेल्या आणि गार्हपत्य अग्नि सांभाळणाऱ्या ऋषींनी दिव्य यज्ञ सुरू केला.

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

तेथे, शब्द आणि अर्थ समजणारे, न्यायात निपुण असे ज्ञानी ऋषी, शक्ती, ज्ञान आणि योग्य कृतीने विधी पार पाडत होते.

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

तेथे, वेद जाणणारे नेहमी वेदविरोधी आणि वादाच्या जोरावर बोलणाऱ्यांना आपल्या तर्कशक्तीने आणि शब्दांनी पराभूत करतात.

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

डोंगराच्या पायथ्याशी स्फटिकासारख्या दगडांमधून अमृतासारखे स्वच्छ पाणी वाहत होते, प्यायला रम्य, भरपूर फळझाडे, कोणतेही हिंस्र प्राणी नव्हते—नैमिष हे खरंच ऋषींच्या तपासाठी योग्य ठिकाण होते.

तस्मिन्देशे महाभागा मुनयश्शंसितव्रताः अर्चयंतो महादेवं सत्रमारेभिरे तदा

त्या प्रदेशात, पुण्यवान आणि दृढ व्रती ऋषींनी महादेवाची पूजा करत यज्ञ सुरू केला.

विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

जसे प्राचीन काळी विश्वनिर्माते सृष्टी करायच्या इच्छेने यज्ञ करीत.

अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्

नंतर, यज्ञ पूर्ण होऊन भरपूर दक्षिणा दिल्यावर, पितामहाच्या आज्ञेने वायू स्वतः तेथे आला.

शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः

तो स्वयंभूचा शिष्य आहे, सर्वांना प्रत्यक्ष पाहणारा; त्याच्या आज्ञेवर सप्तसप्तक मरुतगण स्थिर आहेत.

प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्

तो सर्व प्राण्यांच्या अंगांना आणि प्राणांना त्यांच्या कार्यांनी चालना देतो आणि सर्व सजीवांच्या शरीरांचे पालन करतो.

अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः

अणिमा इत्यादी आठ सिद्धी आणि प्रभुत्वाने युक्त असा तो, काळ व दिशा यांना ओलांडून, शुद्ध मार्गांनी सर्व लोकांचे पालन करतो.

आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः

तत्त्व विचार करणारे सांगतात की तो आकाशातून उत्पन्न झालेला, द्वैतीयुक्त, स्पर्श व शब्दाने व्यापलेला आणि तेजाचा मूळ आहे.

तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः

त्याला आश्रमात येताना पाहून, दीर्घ यज्ञ करणारे ऋषी, पितामहाचे शब्द आठवून, अतुल आनंदाने भरून गेले.

अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्

सर्वांनी उठून, आकाशातून उत्पन्न झालेल्या त्याला वंदन केले आणि त्याच्यासाठी सोन्याचा आसन तयार केले.

सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः

तोही तिथे बसला आणि ऋषींनी त्याचं योग्य स्वागत केलं. त्यानंतर त्याने सर्वांना नमस्कार करून त्यांची कुशलता विचारली.

अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः

माझ्या ब्राह्मणहो, तुमचं सर्व काही ठीक आहे ना? मोठ्या यज्ञात सर्व काही व्यवस्थित पार पडलं ना? देवद्वेष्टा दैत्यांनी यज्ञात काही अडथळा आणला नाही ना?

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः

देवतांची स्तुती, शस्त्रपूजा किंवा पितरांसाठी केलेल्या कर्मांमध्ये काही चूक झाली नाही ना? काही अशुभ घडलं नाही ना, किंवा प्रायश्चित्ताची गरज भासली नाही ना?

कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्

तुम्ही सर्वांनी विधीप्रमाणे सर्व पूजा नीट पार पाडली ना? आता हा मोठा यज्ञ पूर्ण झाला आहे, पुढे तुम्हाला काय करायचं आहे?

इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः

शिवभक्त वायूने असं विचारल्यावर सर्व ऋषी आनंदित आणि शुद्ध मनाने, नम्रतेने उत्तर देऊ लागले.

अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः

आज आमचं सर्व काही उत्तम आहे; आज आमचं तप खरंच फळाला आलं, कारण आमच्या कल्याणासाठी तुम्ही इथे आलात.

शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः

आता हे प्राचीन घडलेलं ऐका: पूर्वी आमच्या मनावर अज्ञानाचं अंधार पसरलं असताना, आम्ही ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रजापतीची उपासना केली.

सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्

त्यांनी आम्हा शरण आलेल्यांवर कृपा करून सांगितलं: 'रुद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; ब्राह्मणहो, तोच सर्व कारणांचा मूळ आहे.'

तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः

त्याचं खरं स्वरूप बुद्धीने समजू शकत नाही; भक्तीनेच ते कळतं, आणि त्याच्या कृपेनेच भक्ती मिळते, त्याच्याच कृपेने अंतिम शांती मिळते.

तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्

म्हणून त्याची कृपा मिळवण्यासाठी इथे नैमिषारण्यात दीर्घ यज्ञ करून तुम्ही रुद्राची पूजा करा, कारण तोच सर्व कारणांचा मूळ आहे.