शिवपुराणम्

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

व्रत, दान, तप आणि नियम हे सर्व पूर्वीच्या ज्ञानी लोकांनी अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठी सांगितले आहेत, यात काहीच शंका नाही.

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

हरी, मी, रुद्र आणि इतर देव-दानव देखील आजही कठोर तप करून त्यांचे दर्शन मिळावे अशीच इच्छा धरतात.

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

पापी, अज्ञान आणि दुष्ट, तसेच तुच्छ माणसांना ते दिसत नाहीत; पण भक्तांना ते आतून आणि बाहेरून पूज्य आहेत आणि त्यांच्याशी संवाद साधता येतो.

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

हे तीन प्रकारचे रूप आहे—स्थूल, सूक्ष्म आणि त्याहूनही श्रेष्ठ. आपल्याला आणि देवांना स्थूल रूप दिसते, तर योग्यांना सूक्ष्म रूप दिसते.

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

पण जे रूप सर्वश्रेष्ठ, शाश्वत, ज्ञानमय, आनंदमय आणि अविनाशी आहे, ते केवळ त्यात निष्ठा असलेल्या, त्या व्रताला स्वीकारणाऱ्या भक्तांना दिसते.

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

यापेक्षा अधिक काय सांगावे? सर्वात गूढ रहस्य हेच आहे—शिवभक्ती केली तर मुक्ती मिळते, यात काहीच शंका नाही.

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ती भक्ती केवळ कृपेनेच मिळते आणि कृपा भक्तीतूनच उत्पन्न होते—जशी अंकुरातून बीज आणि बीजातून अंकुर येतो.

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

सर्व ठिकाणी जीवाला मिळणाऱ्या सिद्धी कृपेच्या आधीच येतात; आणि सर्व साधनांनी अखेरीस ती कृपेमुळेच साध्य होते.

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

कृपा मिळवण्याचे साधन म्हणजे धर्म, असं वेदांनी दाखवलं आहे. त्याच्या सरावाने पुण्य आणि पाप यांचा समतोल साधला जातो.

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

समत्वामुळे कृपेचा स्पर्श मिळतो, त्यातून धर्माची उत्कृष्टता येते; आणि धर्माची उत्कृष्टता मिळाल्यावर जीवाचे पाप नष्ट होते.

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

अशा प्रकारे, अनेक जन्मांनी पाप कमी होत गेले की, ज्ञानानंतर सगळ्यांचे स्वामी सांब यांच्याप्रती भक्ती निर्माण होते.

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

प्रत्येकाच्या भावनेनुसार ईश्वराची कृपा मिळते; कृपेने कर्माचा त्याग होतो—स्वरूपाचा नाही, तर फळाचा.

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

म्हणून कर्माच्या फळाचा त्याग केल्यावर शुभ शिवधर्माचा मार्ग निर्माण होतो; आणि तो दोन प्रकारचा असतो—गुरूवर अवलंबून नसलेला, किंवा गुरूवर अवलंबून असलेला.

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

इथे ज्या व्यक्तीने हेतूने कृती केली आहे, तो हेतू नसलेल्या व्यक्तीपेक्षा शंभरपट श्रेष्ठ आहे; कारण या शिवधर्माच्या परंपरेत शिवज्ञानाची एकरूपता सर्वात महत्त्वाची आहे.

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

ज्ञानामुळे माणसाला संसारातील दोष दिसू लागतात; त्यातून विषयांपासून विरक्ती येते आणि त्या विरक्तीतून मनाची साधना घडते.

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

ज्याच्या मनाची स्थिती योग्य झाली आहे, त्याची निष्ठा ध्यानात असते, कर्मात नाही; आणि जो ज्ञान व ध्यान यामध्ये मग्न असतो, त्याच्यात योग सुरू होतो.

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

योगामुळे श्रेष्ठ भक्ती निर्माण होते, आणि त्यानंतर कृपा होते; त्या कृपेने जीव मुक्त होतो आणि शिवासमान बनतो.

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

कृपेची पद्धत ठरलेली नाही; जशी माणसाची पात्रता, तशी त्याला कृपा मिळते.

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

कोणी गर्भात असतानाच मुक्त होतो, कोणी जन्मताना; तर एखादा बालपणी, तरुणपणी किंवा वृद्धपणीही मुक्त होतो.

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

कोणी पशुयोनीतून मुक्त होतो, कोणी नरकातून; तर एखादा एखाद्या अवस्थेला पोहोचून, ती संपल्यावर मुक्त होतो.

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

कोणी आपली अवस्था संपवून पुन्हा जन्म घेऊन मग मुक्त होतो; तर एखादा एखाद्या मार्गावर पोहोचून, तिथे काही काळ राहून मुक्त होतो.

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

म्हणून माणसांची मुक्ती एकाच प्रकारे होत नाही; ज्ञान व मन:स्थितीप्रमाणेच कृपेनेच अंतिम समाधान मिळते.

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

म्हणून या कृपेच्या प्राप्तीसाठी, वाणी, मन आणि शरीर यांचे दोष टाळून, पत्नी, मुले आणि अग्नी यांच्यासह नेहमी एकट्या शिवाचेच ध्यान करावे.

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

सर्वजण शिवात निष्ठावान, त्याच्याशी एकरूप, त्याच्यावर प्रेम करणारे आणि त्याच्यावर आश्रित राहून, सर्व कृती शिवाच्या स्मरणातच करतात.

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

दीर्घकाळ चालणाऱ्या यज्ञाच्या शेवटी, जो हजार दिव्य वर्षे टिकतो, मंत्र व योगाच्या सामर्थ्याने प्राण तिथेच निघून जातो.

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

तोच तुम्हाला सर्वोच्च कल्याणाचा मार्ग सांगेल; त्यानंतर पवित्र आणि सुंदर अशी वाराणसी नगरी गाठावी.

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

जिथे सर्वांच्या स्वामीने, पिनाक धनुष्य धारण केलेल्या, देवीसह नेहमी भक्तांना कृपा करण्यासाठी वास केला आहे.

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

तिथे मोठे आश्चर्य पाहून, तुम्ही माझ्याकडे याल; मग मी तुम्हाला, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मुक्तीचा मार्ग सांगीन.

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

ज्यामुळे एका जन्मातच मुक्ती तुमच्या हाती येईल, आणि अनेक जन्मांच्या संसारबंधनातून सुटका मिळेल.