शिवपुराणम्

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

ज्यात वीज चमकत नाही, सूर्य किंवा चंद्रही नाही; ज्याच्या प्रकाशामुळे हे सर्व उजळते, हीच शाश्वत शिकवण आहे.

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

तोच एक देव, महादेव, ओळखावा असा महेश्वर आहे; त्याचे सर्वोच्च स्थान कोणालाही गाठता येत नाही.

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

तोच आद्य, ज्याला न सुरुवात आहे न शेवट, स्वतःच्या स्वभावाने निर्मळ, स्वतंत्र, पूर्ण आणि स्वतःच्या इच्छेने स्थिर किंवा चलनवलन करणारा आहे.

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

ज्याचे रूप नैसर्गिक नाही, जो तेजस्वी आहे, ज्याला कोणतीही खूण किंवा लक्षण नाही; तो मुक्त आहे आणि मुक्त करणारा आहे, काळाच्या पलीकडे आणि काळाला चालना देणारा आहे.

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

जो सर्वांच्या पलीकडे राहतो, तरी सर्वत्र आहे, सर्वज्ञ आहे; सहा प्रकारच्या काळाचा स्वामी, तोच या संपूर्ण जगाचा अधिपती आहे.

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

सर्वश्रेष्ठांपेक्षा ज्या अधिक आहेत, त्यातही हेच श्रेष्ठ आहेत आणि त्या श्रेष्ठतेपलीकडेही आहेत. हे अनंत आणि ससीम यांचा अखंड संगम आहेत, जणू कधीही न संपणाऱ्या कमळातील मधावर गुंजारव करणारी मधमाशीच.

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

संपूर्ण विश्वाच्या अखंड अंडांचे एकरूप करणारे हेच खरे जाणकार आहेत. दानशीलता, शौर्य, गूढता, गोडवा आणि भयप्रदता यांचे हेच खरे निवासस्थान आहेत.

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

त्यांच्याशी समकक्ष किंवा त्याहून मोठे असे काहीच नाही. सर्व सृष्टीत ते अद्वितीय आहेत, सर्व राजांचा राजा म्हणून तेच विराजमान आहेत.

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

त्यांच्या अद्भुत कृतीमुळे हे जग प्रथम निर्माण होते आणि काळाच्या शेवटी हेच जग पुन्हा त्यांच्यात विलीन होते.

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

सर्व भूतमात्रे त्यांच्या अधीन आहेत, तेच सर्वांना चालवतात. परंतु केवळ अत्युच्च भक्तीनेच त्यांना पाहता येते, अन्य कोणत्याही प्रकारे कधीच नाही.

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

व्रत, दान, तप आणि नियम हे सर्व पूर्वीच्या ज्ञानी लोकांनी अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठी सांगितले आहेत, यात काहीच शंका नाही.

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

हरी, मी, रुद्र आणि इतर देव-दानव देखील आजही कठोर तप करून त्यांचे दर्शन मिळावे अशीच इच्छा धरतात.

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

पापी, अज्ञान आणि दुष्ट, तसेच तुच्छ माणसांना ते दिसत नाहीत; पण भक्तांना ते आतून आणि बाहेरून पूज्य आहेत आणि त्यांच्याशी संवाद साधता येतो.

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

हे तीन प्रकारचे रूप आहे—स्थूल, सूक्ष्म आणि त्याहूनही श्रेष्ठ. आपल्याला आणि देवांना स्थूल रूप दिसते, तर योग्यांना सूक्ष्म रूप दिसते.

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

पण जे रूप सर्वश्रेष्ठ, शाश्वत, ज्ञानमय, आनंदमय आणि अविनाशी आहे, ते केवळ त्यात निष्ठा असलेल्या, त्या व्रताला स्वीकारणाऱ्या भक्तांना दिसते.

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

यापेक्षा अधिक काय सांगावे? सर्वात गूढ रहस्य हेच आहे—शिवभक्ती केली तर मुक्ती मिळते, यात काहीच शंका नाही.

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ती भक्ती केवळ कृपेनेच मिळते आणि कृपा भक्तीतूनच उत्पन्न होते—जशी अंकुरातून बीज आणि बीजातून अंकुर येतो.

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

सर्व ठिकाणी जीवाला मिळणाऱ्या सिद्धी कृपेच्या आधीच येतात; आणि सर्व साधनांनी अखेरीस ती कृपेमुळेच साध्य होते.

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

कृपा मिळवण्याचे साधन म्हणजे धर्म, असं वेदांनी दाखवलं आहे. त्याच्या सरावाने पुण्य आणि पाप यांचा समतोल साधला जातो.

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

समत्वामुळे कृपेचा स्पर्श मिळतो, त्यातून धर्माची उत्कृष्टता येते; आणि धर्माची उत्कृष्टता मिळाल्यावर जीवाचे पाप नष्ट होते.

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

अशा प्रकारे, अनेक जन्मांनी पाप कमी होत गेले की, ज्ञानानंतर सगळ्यांचे स्वामी सांब यांच्याप्रती भक्ती निर्माण होते.

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

प्रत्येकाच्या भावनेनुसार ईश्वराची कृपा मिळते; कृपेने कर्माचा त्याग होतो—स्वरूपाचा नाही, तर फळाचा.

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

म्हणून कर्माच्या फळाचा त्याग केल्यावर शुभ शिवधर्माचा मार्ग निर्माण होतो; आणि तो दोन प्रकारचा असतो—गुरूवर अवलंबून नसलेला, किंवा गुरूवर अवलंबून असलेला.

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

इथे ज्या व्यक्तीने हेतूने कृती केली आहे, तो हेतू नसलेल्या व्यक्तीपेक्षा शंभरपट श्रेष्ठ आहे; कारण या शिवधर्माच्या परंपरेत शिवज्ञानाची एकरूपता सर्वात महत्त्वाची आहे.

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

ज्ञानामुळे माणसाला संसारातील दोष दिसू लागतात; त्यातून विषयांपासून विरक्ती येते आणि त्या विरक्तीतून मनाची साधना घडते.

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

ज्याच्या मनाची स्थिती योग्य झाली आहे, त्याची निष्ठा ध्यानात असते, कर्मात नाही; आणि जो ज्ञान व ध्यान यामध्ये मग्न असतो, त्याच्यात योग सुरू होतो.

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

योगामुळे श्रेष्ठ भक्ती निर्माण होते, आणि त्यानंतर कृपा होते; त्या कृपेने जीव मुक्त होतो आणि शिवासमान बनतो.

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

कृपेची पद्धत ठरलेली नाही; जशी माणसाची पात्रता, तशी त्याला कृपा मिळते.

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

कोणी गर्भात असतानाच मुक्त होतो, कोणी जन्मताना; तर एखादा बालपणी, तरुणपणी किंवा वृद्धपणीही मुक्त होतो.