शिवपुराणम्

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

जो सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त आहे, 'सर्वेश्वर' या नावाने ओळखला जातो, तोच शंभू आकाशाच्या मध्यभागी आहे आणि सर्व मुक्तीच्या इच्छुकांनी त्याचे ध्यान करावे.

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

ज्याने पूर्वी मला, आपल्या पुत्राला, निर्माण केले आणि मला ज्ञान दिले, त्याच्या कृपेनेच मी हे प्रजापतीचे स्थान मिळवले आहे.

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

जो प्रभू झाडासारखा स्थिर राहतो, एकटाच आकाशात उभा आहे, आणि ज्याच्या महात्म्याने हे सर्व विश्व व्यापले आहे.

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

अनेक जीवांमध्ये तो एकच सक्रीय आहे, बाकी सर्व निस्क्रिय असताना; तोच एक अनेक रूपे घेऊन बीज बनतो, तोच महेश्वर आहे.

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

तोच एक भगवंत रुद्र आहे, दुसरा कोणीही नाही.

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

जो नेहमी सर्वांच्या हृदयात वास करतो, पण इतरांना दिसत नाही; तो मात्र सर्वांना जाणतो आणि नेहमी विश्वात वास करतो.

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

सर्व कारणे आणि काळ संपल्यानंतरही, अनंत शक्ती असलेला तोच भगवंत उरतो.

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

ज्याच्यासाठी दिवस नाही, रात्र नाही, कोणी समकक्ष नाही किंवा जास्त नाही; ज्याची पराक्रमी शक्ती नैसर्गिक, शाश्वत, ज्ञान आणि कृतीने युक्त आहे.

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

हे नाशवंत, अप्रकट आणि जे अमर, अविनाशी आहे, ही दोन्ही रूपे ज्याची मूळतत्त्व आहेत, तोच एक हरि देव आहे.

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

जो त्या तत्त्वाचे ध्यान करून त्यात स्थिर होतो, त्याच्या बंधनाच्या शेवटी, विश्वाची माया नाहीशी होते.

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

ज्यात वीज चमकत नाही, सूर्य किंवा चंद्रही नाही; ज्याच्या प्रकाशामुळे हे सर्व उजळते, हीच शाश्वत शिकवण आहे.

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

तोच एक देव, महादेव, ओळखावा असा महेश्वर आहे; त्याचे सर्वोच्च स्थान कोणालाही गाठता येत नाही.

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

तोच आद्य, ज्याला न सुरुवात आहे न शेवट, स्वतःच्या स्वभावाने निर्मळ, स्वतंत्र, पूर्ण आणि स्वतःच्या इच्छेने स्थिर किंवा चलनवलन करणारा आहे.

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

ज्याचे रूप नैसर्गिक नाही, जो तेजस्वी आहे, ज्याला कोणतीही खूण किंवा लक्षण नाही; तो मुक्त आहे आणि मुक्त करणारा आहे, काळाच्या पलीकडे आणि काळाला चालना देणारा आहे.

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

जो सर्वांच्या पलीकडे राहतो, तरी सर्वत्र आहे, सर्वज्ञ आहे; सहा प्रकारच्या काळाचा स्वामी, तोच या संपूर्ण जगाचा अधिपती आहे.

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

सर्वश्रेष्ठांपेक्षा ज्या अधिक आहेत, त्यातही हेच श्रेष्ठ आहेत आणि त्या श्रेष्ठतेपलीकडेही आहेत. हे अनंत आणि ससीम यांचा अखंड संगम आहेत, जणू कधीही न संपणाऱ्या कमळातील मधावर गुंजारव करणारी मधमाशीच.

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

संपूर्ण विश्वाच्या अखंड अंडांचे एकरूप करणारे हेच खरे जाणकार आहेत. दानशीलता, शौर्य, गूढता, गोडवा आणि भयप्रदता यांचे हेच खरे निवासस्थान आहेत.

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

त्यांच्याशी समकक्ष किंवा त्याहून मोठे असे काहीच नाही. सर्व सृष्टीत ते अद्वितीय आहेत, सर्व राजांचा राजा म्हणून तेच विराजमान आहेत.

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

त्यांच्या अद्भुत कृतीमुळे हे जग प्रथम निर्माण होते आणि काळाच्या शेवटी हेच जग पुन्हा त्यांच्यात विलीन होते.

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

सर्व भूतमात्रे त्यांच्या अधीन आहेत, तेच सर्वांना चालवतात. परंतु केवळ अत्युच्च भक्तीनेच त्यांना पाहता येते, अन्य कोणत्याही प्रकारे कधीच नाही.

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

व्रत, दान, तप आणि नियम हे सर्व पूर्वीच्या ज्ञानी लोकांनी अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठी सांगितले आहेत, यात काहीच शंका नाही.

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

हरी, मी, रुद्र आणि इतर देव-दानव देखील आजही कठोर तप करून त्यांचे दर्शन मिळावे अशीच इच्छा धरतात.

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

पापी, अज्ञान आणि दुष्ट, तसेच तुच्छ माणसांना ते दिसत नाहीत; पण भक्तांना ते आतून आणि बाहेरून पूज्य आहेत आणि त्यांच्याशी संवाद साधता येतो.

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

हे तीन प्रकारचे रूप आहे—स्थूल, सूक्ष्म आणि त्याहूनही श्रेष्ठ. आपल्याला आणि देवांना स्थूल रूप दिसते, तर योग्यांना सूक्ष्म रूप दिसते.

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

पण जे रूप सर्वश्रेष्ठ, शाश्वत, ज्ञानमय, आनंदमय आणि अविनाशी आहे, ते केवळ त्यात निष्ठा असलेल्या, त्या व्रताला स्वीकारणाऱ्या भक्तांना दिसते.

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

यापेक्षा अधिक काय सांगावे? सर्वात गूढ रहस्य हेच आहे—शिवभक्ती केली तर मुक्ती मिळते, यात काहीच शंका नाही.

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ती भक्ती केवळ कृपेनेच मिळते आणि कृपा भक्तीतूनच उत्पन्न होते—जशी अंकुरातून बीज आणि बीजातून अंकुर येतो.

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

सर्व ठिकाणी जीवाला मिळणाऱ्या सिद्धी कृपेच्या आधीच येतात; आणि सर्व साधनांनी अखेरीस ती कृपेमुळेच साध्य होते.

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

कृपा मिळवण्याचे साधन म्हणजे धर्म, असं वेदांनी दाखवलं आहे. त्याच्या सरावाने पुण्य आणि पाप यांचा समतोल साधला जातो.