शिवपुराणम्

दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्

त्यांनी शुभ्र, दिव्य वस्त्र परिधान केलं आहे, गळ्यात स्वर्गीय हार आहे, आणि त्यांच्या कमळासारख्या पायांना देव, दानव आणि योगी वंदन करतात.

सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्

त्यांच्या अंगावर सर्व शुभ चिन्हं आहेत, हातात चामर आहे, आणि सरस्वतीच्या तेजानं जसा सूर्य उजळतो तसं ते तेजस्वी दिसतात.

तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्

त्यांना पाहून सर्व ऋषी आनंदी चेहऱ्याने, डोक्यावर हात जोडून, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या पुरुषाचं स्तुती करू लागले.

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने

त्रिमूर्ती, सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण, आदिपुरुष, प्राचीन, ब्रह्मा आणि परमात्मा, तुम्हाला नमस्कार.

नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे

प्रकृतीचं रूप असणाऱ्या, प्रकृतीला हालवणाऱ्या, तेरा प्रकारे बदलूनही न बदलणाऱ्या, तुला नमस्कार.

नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च

ब्रह्मांडाचं रूप असणाऱ्या, ब्रह्मांडाच्या आत वास करणाऱ्या, तिथे सर्व कार्य सिद्ध करणाऱ्या आणि साधनं पूर्ण करणाऱ्या, तुला नमस्कार.

नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे

सर्व लोकांचा आधार, सर्व लोकांची व्यवस्था करणारा, सर्व जीवांच्या एकत्र येण्या आणि वेगळं होण्याचं कारण असणाऱ्या, तुला नमस्कार.

त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह

हे नाथा, हे पितामह, संपूर्ण जग तुझ्यामुळे निर्माण, पालन आणि संहार होतं; तरी तुझ्या मायेमुळे आम्ही तुला ओळखू शकत नाही.

एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव

अशा प्रकारे महर्षींनी स्तुती केल्यावर ब्रह्मदेवांनी गंभीर आणि आनंददायक वाणीने ऋषींना संबोधलं.

ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः

हे महान, तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान ऋषींनो, तुम्ही सर्वजण एकत्र का जमला आहात?

तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्

त्यावेळी त्या देव ब्रह्माजींना, सर्व ब्रह्मज्ञानी ऋषींनी, हात जोडून, नम्रतेने शब्दांनी उत्तर दिलं.

भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्

भगवन्, आम्ही मोठ्या अंधारानं वेढले गेलो आहोत, मनाने थकलेलो आणि वाद घालत आहोत, पण इथे काय श्रेष्ठ आहे ते आम्हाला दिसत नाही.

त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते

तूच सर्व जगाचा आधार आणि सर्व कारणांचा कारण आहेस; हे नाथा, तुझ्या माहितीसाठी काहीही लपलेलं नाही.

कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः

सर्व सत्त्वांमध्ये कोण तो आदिपुरुष, शुद्ध, पूर्ण, शाश्वत आणि सर्वश्रेष्ठ ईश्वर आहे?

केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये

कशामुळे आणि कशा अद्भुत कृतीने हे जग प्रथम निर्माण होतं? हे महाज्ञानी, आमचे संशय दूर व्हावेत म्हणून सत्य सांग.

एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ

असं विचारल्यावर ब्रह्मदेवांनी, देव, दानव आणि ऋषी यांच्या उपस्थितीत, आश्चर्य आणि स्मिताने पाहिलं.

उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत

ते उठले, बराच वेळ ध्यान केलं, 'रुद्र' असं उच्चारलं, आनंदानं सर्व अंग ओथंबलं, हात जोडून त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.

यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

ज्याच्याकडे शब्द आणि मन पोहोचू शकत नाहीत, अशा आनंदाचा ज्याला खरा अर्थ कळतो, तो ज्ञानी कोणत्याही गोष्टीची भीती बाळगत नाही.

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ज्याच्यापासून ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र आणि सर्व जीव, तसेच सर्व इंद्रिये, हे सर्व प्रथम निर्माण होतात.

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

जो सर्व कारणांचा मूळ आहे, सर्वांचा ध्यान करणारा आणि सर्वांत श्रेष्ठ कारण आहे, तो कधीच दुसऱ्यापासून जन्म घेत नाही.

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

जो सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त आहे, 'सर्वेश्वर' या नावाने ओळखला जातो, तोच शंभू आकाशाच्या मध्यभागी आहे आणि सर्व मुक्तीच्या इच्छुकांनी त्याचे ध्यान करावे.

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

ज्याने पूर्वी मला, आपल्या पुत्राला, निर्माण केले आणि मला ज्ञान दिले, त्याच्या कृपेनेच मी हे प्रजापतीचे स्थान मिळवले आहे.

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

जो प्रभू झाडासारखा स्थिर राहतो, एकटाच आकाशात उभा आहे, आणि ज्याच्या महात्म्याने हे सर्व विश्व व्यापले आहे.

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

अनेक जीवांमध्ये तो एकच सक्रीय आहे, बाकी सर्व निस्क्रिय असताना; तोच एक अनेक रूपे घेऊन बीज बनतो, तोच महेश्वर आहे.

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

तोच एक भगवंत रुद्र आहे, दुसरा कोणीही नाही.

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

जो नेहमी सर्वांच्या हृदयात वास करतो, पण इतरांना दिसत नाही; तो मात्र सर्वांना जाणतो आणि नेहमी विश्वात वास करतो.

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

सर्व कारणे आणि काळ संपल्यानंतरही, अनंत शक्ती असलेला तोच भगवंत उरतो.

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

ज्याच्यासाठी दिवस नाही, रात्र नाही, कोणी समकक्ष नाही किंवा जास्त नाही; ज्याची पराक्रमी शक्ती नैसर्गिक, शाश्वत, ज्ञान आणि कृतीने युक्त आहे.

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

हे नाशवंत, अप्रकट आणि जे अमर, अविनाशी आहे, ही दोन्ही रूपे ज्याची मूळतत्त्व आहेत, तोच एक हरि देव आहे.