शिवपुराणम्

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

कैलास विभागात एक हजार अठ्ठेचाळीस श्लोक आहेत, आणि त्यानंतर वायवीय विभागात एक हजार बयालीस श्लोक आहेत.

चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

संख्या विभागानुसार, शिव या नावाने ओळखले जाणारे हे सर्वात पवित्र पुराण चार हजार श्लोकांचे आहे असे म्हटले जाते.

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

वायवीय पुराण देखील चार हजार श्लोकांचे आहे. ते दोन भागांत विभागलेले असून, मी ते तुला सांगणार आहे.

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा

ही श्रेष्ठ शास्त्र वेद न समजणाऱ्याला, श्रद्धा नसणाऱ्याला किंवा पुराणांची माहिती नसणाऱ्याला सांगू नये.

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

हे शास्त्र फक्त तपासलेल्या, धर्मशील, द्वेष नसलेल्या, शिवभक्त आणि शिवधर्माचे पालन करणाऱ्या शिष्याला द्यावे.

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

ज्याच्या कृपेने माझ्यात सर्व पुराणांची संहिता वसते, त्या अनंत तेजस्वी व्यासांना मी नमस्कार करतो.

पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि

पूर्वी, फार मोठा काळ उलटून गेल्यावर आणि मागील कल्प संपल्यानंतर, जेव्हा हा नवीन कल्प सुरू झाला आणि सृष्टीचे कार्य चालू झाले,

प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्

समाज स्थिर झाला आणि लोक जागृत झाले, तेव्हा सहा कुळातील ऋषी एकमेकांशी चर्चा करू लागले.

इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः

'हे श्रेष्ठ आहे', 'ते नाही' असे मोठे वाद झाले, पण परम सत्य ठरवणे कठीण असल्याने कोणताही निश्चित निर्णय झाला नाही.

ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः

ते सर्व अमर ब्रह्मा, सृष्टीकर्ता, यांना पाहण्यासाठी गेले, जिथे भगवंत ब्रह्मा देव आणि दैत्य यांच्या स्तुतीने वंदिला जात होता.

मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते

सुंदर आणि रम्य मेरूच्या शिखरावर, जिथे देव आणि दैत्यांची गर्दी होती, सिद्ध, चारण यांच्या संवादाने आणि यक्ष, गंधर्वांच्या सेवेत ते स्थान होते.

विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते

पक्ष्यांच्या थव्यांनी गूंजणारे, रत्न आणि प्रवाळांनी सजलेले, कुंज, गुहा, डोंगरातील झरे आणि सुंदर धबधब्यांनी शोभलेले असे ते स्थळ होते.

तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

तेथे ब्रह्मवन नावाचे जंगल आहे, जिथे अनेक प्राणी आहेत, ते दहा योजन रुंद आणि शंभर योजन लांब आहे.

सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्

त्या ठिकाणी गोड, निर्मळ पाण्याचे सुंदर सरोवर आहे आणि त्याच्या काठी मद्यपान करणाऱ्या भ्रमरांनी भरलेली फुलांची झाडे आहेत.

तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्

तेथे उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि भव्य असे एक महान नगर आहे, जेथे बलवान आणि गर्विष्ठ दैत्य, दानव आणि राक्षस राहतात.

तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्

ते नगर वितळलेल्या सोन्याचे बनलेले आहे, उंच भिंती आणि तोरणांनी, तसेच शेकडो अंगण, गॅलरी, मनोरे आणि मुख्य रस्त्यांनी सजलेले आहे.

महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्

ते नगर मौल्यवान रत्नांनी आणि दागिन्यांनी असे शोभते की जणू आकाशालाच स्पर्श करते, आणि असंख्य भव्य महालांनी अलंकृत आहे.

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्

त्या नगरात प्रजापती ब्रह्मा आपल्या सभासदांसह राहतात; तेथे जाऊन ऋषींनी प्रत्यक्ष जगत्पित्या ब्रह्मा यांचे दर्शन घेतले.

दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

त्या ठिकाणी ऋषी आणि देवांनी, देवर्षींच्या समूहाने सेविलेले, शुद्ध सोन्यासारखे तेजस्वी आणि सर्व अलंकारांनी सजलेले ब्रह्मा पाहिले.

प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्

त्यांचा चेहरा प्रसन्न, मन शांत, डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे लांब, दिव्य तेजानं उजळलेले आणि दिव्य सुवासिक उटणं लावलेलं.

दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्

त्यांनी शुभ्र, दिव्य वस्त्र परिधान केलं आहे, गळ्यात स्वर्गीय हार आहे, आणि त्यांच्या कमळासारख्या पायांना देव, दानव आणि योगी वंदन करतात.

सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्

त्यांच्या अंगावर सर्व शुभ चिन्हं आहेत, हातात चामर आहे, आणि सरस्वतीच्या तेजानं जसा सूर्य उजळतो तसं ते तेजस्वी दिसतात.

तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्

त्यांना पाहून सर्व ऋषी आनंदी चेहऱ्याने, डोक्यावर हात जोडून, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या पुरुषाचं स्तुती करू लागले.

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने

त्रिमूर्ती, सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचे कारण, आदिपुरुष, प्राचीन, ब्रह्मा आणि परमात्मा, तुम्हाला नमस्कार.

नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे

प्रकृतीचं रूप असणाऱ्या, प्रकृतीला हालवणाऱ्या, तेरा प्रकारे बदलूनही न बदलणाऱ्या, तुला नमस्कार.

नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च

ब्रह्मांडाचं रूप असणाऱ्या, ब्रह्मांडाच्या आत वास करणाऱ्या, तिथे सर्व कार्य सिद्ध करणाऱ्या आणि साधनं पूर्ण करणाऱ्या, तुला नमस्कार.

नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे

सर्व लोकांचा आधार, सर्व लोकांची व्यवस्था करणारा, सर्व जीवांच्या एकत्र येण्या आणि वेगळं होण्याचं कारण असणाऱ्या, तुला नमस्कार.

त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह

हे नाथा, हे पितामह, संपूर्ण जग तुझ्यामुळे निर्माण, पालन आणि संहार होतं; तरी तुझ्या मायेमुळे आम्ही तुला ओळखू शकत नाही.

एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव

अशा प्रकारे महर्षींनी स्तुती केल्यावर ब्रह्मदेवांनी गंभीर आणि आनंददायक वाणीने ऋषींना संबोधलं.