शिवपुराणम्

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम्

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय आणि मार्कंडेय — ही मुख्य पुराणे आहेत.

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम्

आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैंग, वाराह, स्कांद, वामन, कूर्म, मत्स्य आणि गरुड — हीही त्यात समाविष्ट आहेत.

ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

ब्रह्मांड पुराणही या पवित्र पुराणांच्या अनुक्रमात आहे. त्यात शैव पुराण चौथे असून, ते सर्व कार्यसिद्धीसाठी समर्थ आहे.

ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

हे ग्रंथ एक लाख श्लोकांचे असून, बारा विभागांत विभागलेले आहे. हे सर्व स्वयं शिवांनी रचले आहे आणि त्यात धर्माची स्थापना केली आहे.

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत्

त्यात सांगितलेल्या धर्माचे पालन केल्याने, तीनही वर्णांतील लोकांना मुक्ती हवी असल्यास त्यांनी फक्त शिवांचा आश्रय घ्यावा.

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

देवतांनीसुद्धा केवळ शिवांचा आश्रय घेतल्यावरच मुक्ती मिळते, अन्य कोणत्याही मार्गाने नाही.

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

हे शैव पुराण, जे वेदांच्या समत्वाने सांगितले आहे, त्याचे विभाग मी आता थोडक्यात सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

त्यात विद्वेष्वर, रौद्र, उत्तम वैनायक, औम, मातृपुराण आणि रुद्रैकादशक हे विभाग आहेत.

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

त्यानंतर कैलास, शतरुद्र (शतरुद्र नावानेच ओळखले जाते), सहस्रकोटिरुद्र आणि मग वायवीय हे विभाग येतात.

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया

धर्म नावाचे पुराण—अशा प्रकारे बारा संहितांचा समावेश आहे. विद्वेष्वर विभागात दहा हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते.

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

रौद्र, वैनायक, औम आणि मातृक नावाचे विभाग—प्रत्येकात आठ हजार श्लोक आहेत, आणि तेराव्या विभागात तेरा हजार श्लोक आहेत.

रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

रौद्रैकादशक आणि कैलास या दोन्ही विभागांत सहा हजार श्लोक आहेत; शतरुद्र विभागात तीन हजार श्लोक, आणि त्यानंतर कोटिरुद्र विभाग येतो.

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

सर्वार्थज्ञानाने युक्त असलेला सहस्रकोटिरुद्र विभाग अकरा हजार श्लोकांचा असून, त्यात आणखी नऊ हजार श्लोक जोडलेले आहेत.

चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्

उत्तम वायवीय विभाग चार हजार श्लोकांचा आहे; धर्म नावाच्या पुराणात बारा हजार श्लोक आहेत.

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

अशा प्रकारे शाखांमध्ये विभागलेले शैव पुराण एक लाख श्लोकांचे आहे, ते वेदांचा सार आहे आणि भोग व मोक्ष दोन्ही फळे देणारे आहे.

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

व्यासांनी ते चोवीस हजार श्लोकांत संक्षिप्त केले; त्यात शैव पुराण चौथे असून, त्यात सात संहितांचा समावेश आहे.

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

त्यात पहिले विद्वेष्वर, दुसरे रुद्रसंहिता, तिसरे शतरुद्र, आणि चौथे कोटिरुद्र असे विभाग आहेत.

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

पाचवे औम, सहावे कैलाससंहिता आणि सातवे वायवीय असे विभाग सांगितले आहेत; अशा प्रकारे येथे सात संहितांचा समावेश आहे.

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्

विद्वेष्वर विभागात दोन हजार श्लोक, रौद्र विभागात पाच हजार पाचशे, तिसऱ्या विभागात दोन हजार एकशे तीस श्लोक आहेत.

शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्

शतरुद्र आणि कोटिरुद्र या दोन्ही विभागांत दोन हजार दोनशे श्लोक आहेत; औम विभागात एक हजार श्लोक आहेत.

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

कैलास विभागात एक हजार अठ्ठेचाळीस श्लोक आहेत, आणि त्यानंतर वायवीय विभागात एक हजार बयालीस श्लोक आहेत.

चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

संख्या विभागानुसार, शिव या नावाने ओळखले जाणारे हे सर्वात पवित्र पुराण चार हजार श्लोकांचे आहे असे म्हटले जाते.

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

वायवीय पुराण देखील चार हजार श्लोकांचे आहे. ते दोन भागांत विभागलेले असून, मी ते तुला सांगणार आहे.

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा

ही श्रेष्ठ शास्त्र वेद न समजणाऱ्याला, श्रद्धा नसणाऱ्याला किंवा पुराणांची माहिती नसणाऱ्याला सांगू नये.

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

हे शास्त्र फक्त तपासलेल्या, धर्मशील, द्वेष नसलेल्या, शिवभक्त आणि शिवधर्माचे पालन करणाऱ्या शिष्याला द्यावे.

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

ज्याच्या कृपेने माझ्यात सर्व पुराणांची संहिता वसते, त्या अनंत तेजस्वी व्यासांना मी नमस्कार करतो.

पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि

पूर्वी, फार मोठा काळ उलटून गेल्यावर आणि मागील कल्प संपल्यानंतर, जेव्हा हा नवीन कल्प सुरू झाला आणि सृष्टीचे कार्य चालू झाले,

प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्

समाज स्थिर झाला आणि लोक जागृत झाले, तेव्हा सहा कुळातील ऋषी एकमेकांशी चर्चा करू लागले.

इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः

'हे श्रेष्ठ आहे', 'ते नाही' असे मोठे वाद झाले, पण परम सत्य ठरवणे कठीण असल्याने कोणताही निश्चित निर्णय झाला नाही.