शिवपुराणम्

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः

जेव्हा पृथ्वीवरील लोकांना त्याचा विस्तार समजला नाही, तेव्हा विश्वेश्वराच्या आज्ञेने ज्ञानाचा सारांश संक्षिप्त करण्यात आला.

द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले

प्रत्येक द्वापारयुगाच्या शेवटी, विश्वाचा आत्मा आणि पालनकर्ता विष्णू, 'व्यास' या नावाने पृथ्वीवर अवतरतो.

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्

म्हणून, द्विजांनो, प्रत्येक द्वापारयुगात वेद विभागले गेले आणि त्यानंतर पुराणे व इतर ग्रंथ रचले गेले.

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत

पुन्हा या द्वापारयुगात, सत्यवतीच्या पोटी, अरण्यात, हव्य देणारा कृष्णद्वैपायन म्हणून तो जन्माला आला.

संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः

त्या ऋषींनी वेद संक्षिप्त करून चार भाग केले; म्हणून वेद विभागल्यामुळे त्यांना जगात 'वेदव्यास' म्हणतात.

पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

त्यांनी पुराणेही चार लक्ष श्लोकांमध्ये संक्षिप्त केली, तरीही आजही देवांच्या लोकात ती शंभर कोटी श्लोकांच्या विस्ताराची आहेत.

यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

जो द्विज चारही वेद, त्यांच्या शाखा आणि उपनिषदांसह जाणतो, पण पुराण जाणत नाही, तो खरा ज्ञानी होत नाही.

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

वेदाला इतिहास आणि पुराणांनी पूरक करावे; कारण वेदाला भीती वाटते की, थोडे ऐकले तर मी त्याला ओलांडून जाईन.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कथा — ही पाच पुराणांची मुख्य लक्षणे आहेत.

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः

पुराणे दहा आणि आठ प्रकारांनी, मोठ्या व लहान स्वरूपात, तत्वज्ञानी ऋषींनी शिकवली आहेत.

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम्

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय आणि मार्कंडेय — ही मुख्य पुराणे आहेत.

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम्

आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैंग, वाराह, स्कांद, वामन, कूर्म, मत्स्य आणि गरुड — हीही त्यात समाविष्ट आहेत.

ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

ब्रह्मांड पुराणही या पवित्र पुराणांच्या अनुक्रमात आहे. त्यात शैव पुराण चौथे असून, ते सर्व कार्यसिद्धीसाठी समर्थ आहे.

ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

हे ग्रंथ एक लाख श्लोकांचे असून, बारा विभागांत विभागलेले आहे. हे सर्व स्वयं शिवांनी रचले आहे आणि त्यात धर्माची स्थापना केली आहे.

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत्

त्यात सांगितलेल्या धर्माचे पालन केल्याने, तीनही वर्णांतील लोकांना मुक्ती हवी असल्यास त्यांनी फक्त शिवांचा आश्रय घ्यावा.

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

देवतांनीसुद्धा केवळ शिवांचा आश्रय घेतल्यावरच मुक्ती मिळते, अन्य कोणत्याही मार्गाने नाही.

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

हे शैव पुराण, जे वेदांच्या समत्वाने सांगितले आहे, त्याचे विभाग मी आता थोडक्यात सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

त्यात विद्वेष्वर, रौद्र, उत्तम वैनायक, औम, मातृपुराण आणि रुद्रैकादशक हे विभाग आहेत.

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

त्यानंतर कैलास, शतरुद्र (शतरुद्र नावानेच ओळखले जाते), सहस्रकोटिरुद्र आणि मग वायवीय हे विभाग येतात.

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया

धर्म नावाचे पुराण—अशा प्रकारे बारा संहितांचा समावेश आहे. विद्वेष्वर विभागात दहा हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते.

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

रौद्र, वैनायक, औम आणि मातृक नावाचे विभाग—प्रत्येकात आठ हजार श्लोक आहेत, आणि तेराव्या विभागात तेरा हजार श्लोक आहेत.

रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

रौद्रैकादशक आणि कैलास या दोन्ही विभागांत सहा हजार श्लोक आहेत; शतरुद्र विभागात तीन हजार श्लोक, आणि त्यानंतर कोटिरुद्र विभाग येतो.

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

सर्वार्थज्ञानाने युक्त असलेला सहस्रकोटिरुद्र विभाग अकरा हजार श्लोकांचा असून, त्यात आणखी नऊ हजार श्लोक जोडलेले आहेत.

चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्

उत्तम वायवीय विभाग चार हजार श्लोकांचा आहे; धर्म नावाच्या पुराणात बारा हजार श्लोक आहेत.

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

अशा प्रकारे शाखांमध्ये विभागलेले शैव पुराण एक लाख श्लोकांचे आहे, ते वेदांचा सार आहे आणि भोग व मोक्ष दोन्ही फळे देणारे आहे.

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

व्यासांनी ते चोवीस हजार श्लोकांत संक्षिप्त केले; त्यात शैव पुराण चौथे असून, त्यात सात संहितांचा समावेश आहे.

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

त्यात पहिले विद्वेष्वर, दुसरे रुद्रसंहिता, तिसरे शतरुद्र, आणि चौथे कोटिरुद्र असे विभाग आहेत.

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

पाचवे औम, सहावे कैलाससंहिता आणि सातवे वायवीय असे विभाग सांगितले आहेत; अशा प्रकारे येथे सात संहितांचा समावेश आहे.

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्

विद्वेष्वर विभागात दोन हजार श्लोक, रौद्र विभागात पाच हजार पाचशे, तिसऱ्या विभागात दोन हजार एकशे तीस श्लोक आहेत.