शिवपुराणम्

शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम् श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा

शब्द, अर्थ आणि न्यायाने सजलेलं, विविध रसांनी समृद्ध असलेलं हे पुराण पूर्वी श्वेतकल्पाच्या वेळी वायूने सांगितलं होतं.

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत

आता मी सर्व विद्यास्थानं, पुराणांची क्रमवारी आणि या पुराणाची उत्पत्ती सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश

चार वेद, त्यांची अंगे, मीमांसा आणि न्यायाचा विस्तार, पुराण, धर्मशास्त्र आणि या चौदा विद्याशाखा,

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात् अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः

आयुर्वेद, धनुर्वेद, गंधर्व आणि पुढे अर्थशास्त्र हे सर्वश्रेष्ठ — अशा प्रकारे एकूण अठरा विद्याशाखा मानल्या जातात.

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः

या अठरा वेगवेगळ्या मार्गांच्या विद्यांचा आदिकर्ता, कवी म्हणजेच थेट शूलपाणी आहे, असं श्रुती सांगते.

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्

सर्व जगाचा स्वामी, संपूर्ण सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा करून, प्रारंभी आपल्या सनातन पुत्र ब्रह्माला प्रत्यक्ष उत्पन्न करतो.

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः

त्या ब्रह्माला, जो पहिला पुत्र आणि सृष्टीचा मूळ आहे, प्रभूने पूर्वी या विद्या दिल्या, ज्यामुळे विश्वाची निर्मिती व्हावी.

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि

मग जगाच्या रक्षणासाठी, देव हरिला रक्षणाची शक्ती दिली. त्यामुळे मधला पुत्र विष्णू, ब्रह्माच्याही रक्षणासाठी, संरक्षक झाला.

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्

ज्ञान मिळवून आणि योग्य पद्धतीने सृष्टी करताना, ब्रह्माने सर्व शास्त्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेले पुराण प्रथम आठवले.

अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः

त्यानंतर लगेचच, त्याच्या मुखातून वेद प्रकट झाले आणि त्याच्या वाणीमधून सर्व शास्त्रांची प्रवृत्ती निर्माण झाली.

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः

जेव्हा पृथ्वीवरील लोकांना त्याचा विस्तार समजला नाही, तेव्हा विश्वेश्वराच्या आज्ञेने ज्ञानाचा सारांश संक्षिप्त करण्यात आला.

द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले

प्रत्येक द्वापारयुगाच्या शेवटी, विश्वाचा आत्मा आणि पालनकर्ता विष्णू, 'व्यास' या नावाने पृथ्वीवर अवतरतो.

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्

म्हणून, द्विजांनो, प्रत्येक द्वापारयुगात वेद विभागले गेले आणि त्यानंतर पुराणे व इतर ग्रंथ रचले गेले.

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत

पुन्हा या द्वापारयुगात, सत्यवतीच्या पोटी, अरण्यात, हव्य देणारा कृष्णद्वैपायन म्हणून तो जन्माला आला.

संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः

त्या ऋषींनी वेद संक्षिप्त करून चार भाग केले; म्हणून वेद विभागल्यामुळे त्यांना जगात 'वेदव्यास' म्हणतात.

पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

त्यांनी पुराणेही चार लक्ष श्लोकांमध्ये संक्षिप्त केली, तरीही आजही देवांच्या लोकात ती शंभर कोटी श्लोकांच्या विस्ताराची आहेत.

यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

जो द्विज चारही वेद, त्यांच्या शाखा आणि उपनिषदांसह जाणतो, पण पुराण जाणत नाही, तो खरा ज्ञानी होत नाही.

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

वेदाला इतिहास आणि पुराणांनी पूरक करावे; कारण वेदाला भीती वाटते की, थोडे ऐकले तर मी त्याला ओलांडून जाईन.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कथा — ही पाच पुराणांची मुख्य लक्षणे आहेत.

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः

पुराणे दहा आणि आठ प्रकारांनी, मोठ्या व लहान स्वरूपात, तत्वज्ञानी ऋषींनी शिकवली आहेत.

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम्

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय आणि मार्कंडेय — ही मुख्य पुराणे आहेत.

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम्

आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैंग, वाराह, स्कांद, वामन, कूर्म, मत्स्य आणि गरुड — हीही त्यात समाविष्ट आहेत.

ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

ब्रह्मांड पुराणही या पवित्र पुराणांच्या अनुक्रमात आहे. त्यात शैव पुराण चौथे असून, ते सर्व कार्यसिद्धीसाठी समर्थ आहे.

ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

हे ग्रंथ एक लाख श्लोकांचे असून, बारा विभागांत विभागलेले आहे. हे सर्व स्वयं शिवांनी रचले आहे आणि त्यात धर्माची स्थापना केली आहे.

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत्

त्यात सांगितलेल्या धर्माचे पालन केल्याने, तीनही वर्णांतील लोकांना मुक्ती हवी असल्यास त्यांनी फक्त शिवांचा आश्रय घ्यावा.

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

देवतांनीसुद्धा केवळ शिवांचा आश्रय घेतल्यावरच मुक्ती मिळते, अन्य कोणत्याही मार्गाने नाही.

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

हे शैव पुराण, जे वेदांच्या समत्वाने सांगितले आहे, त्याचे विभाग मी आता थोडक्यात सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

त्यात विद्वेष्वर, रौद्र, उत्तम वैनायक, औम, मातृपुराण आणि रुद्रैकादशक हे विभाग आहेत.

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

त्यानंतर कैलास, शतरुद्र (शतरुद्र नावानेच ओळखले जाते), सहस्रकोटिरुद्र आणि मग वायवीय हे विभाग येतात.