शिवपुराणम्

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

जो अजन्मा, विश्वनिर्माता, शाश्वत, कल्याणकारी, अविनाशी, महादेव आणि महात्मा आहे, अशा शिवाच्या शरण जातो.

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

धर्मभूमीवर, गंगा-यमुना संगमाच्या पवित्र स्थळी, प्रयागात, नैमिषारण्यात, ब्रह्मलोकाच्या मार्गावर—

मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

तेथे संयमित मनाचे, सत्यव्रती, महान तेजस्वी आणि पुण्यवान ऋषी मोठं यज्ञ करीत होते.

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

त्या निष्कलंक कर्म असलेल्या ऋषींच्या यज्ञाची बातमी ऐकून, सत्यवतीपुत्र वेदव्यासांचा बुद्धिमान शिष्य तिथे आला.

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

तो महात्मा, बुद्धिमान शिष्य, तीनही लोकांत प्रसिद्ध, पाच भागांनी युक्त वाक्यांच्या गुणदोषांचा जाणकार होता.

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

तो उत्तम वक्ता, बृहस्पतीपेक्षाही श्रेष्ठ, कानांना गोड, आणि मनाला आनंद देणाऱ्या शब्दांनी बोलणारा होता.

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

कथांमध्ये पारंगत, काळ आणि योग्यतेचं ज्ञान असलेला कवी, तो पुराणकार श्रेष्ठ सूत त्या स्थळी आला.

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

त्याला येताना पाहून, त्या ऋषींच्या मनात आनंद भरला आणि त्यांनी त्याचं योग्य रीतीने स्वागत केलं, आदरपूर्वक पूजा केली.

प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

त्या ऋषींनी दिलेला सन्मान त्याने स्वीकारला आणि जसा सांगितलं तसं मन लावून, संयम राखून तो तिथे राहिला.

ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

त्या पवित्र मनाच्या ऋषींच्या एकत्र येण्यामुळे, त्यांच्या मनात पुराणकथा ऐकायची उत्कंठा निर्माण झाली.

अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

ते सर्व लक्ष देऊन वळले आणि त्यांनी असे शब्द उच्चारले.

रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते

रोमहर्षण, सर्वज्ञ, आमच्या भाग्यामुळे तू आज आमच्याकडे आला आहेस, हे महाभाग, शैवराज, महाबुद्धीमान ऋषी.

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

तू व्यासांकडून सर्व पुराणविद्या प्रत्यक्ष मिळवली आहेस, म्हणूनच तू या अद्भुत कथा सांगण्यास पात्र आहेस.

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

रत्नांचा खजिना जसा समुद्र असतो, तसंच तुझ्याकडे जे काही घडलं, जे होणार आहे आणि जे काही अस्तित्वात आहे ते सर्व आहे.

न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि

तीनही लोकांत तुला काहीच अज्ञात नाही; अदृश्य नियतीमुळे तू आमच्या भेटीस आला आहेस. काहीतरी कल्याण करूनच जा; व्यर्थ जाऊ नकोस.

तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः

म्हणून, आम्हाला पुण्यदायक, उत्तम कथा आणि ज्ञानाने भरलेलं, वेदांताचा सार असलेलं पुराण लवकर सांग.

एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम्

अशा प्रकारे वेदज्ञ ऋषींनी विनंती केल्यावर, सूताने सौम्य, योग्य आणि शुभ शब्दात उत्तर दिलं.

पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

तुमच्याकडून सन्मान आणि कृपा मिळाल्यावर, ऋषिपूजित पुराण मी योग्य रीतीने सांगणार नाही असं कसं होईल?

अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम् नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम्

महादेव, देवी, स्कंद, विनायक, नंदी आणि सत्यवतीपुत्र व्यास यांना वंदन करून,

वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम् शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम्

मी वेदांशी सुसंगत, शिवज्ञानाचा सागर असलेलं, भक्ती आणि मुक्तीचं फळ देणारं, परम पुण्यदायक पुराण सांगणार आहे.

शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम् श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा

शब्द, अर्थ आणि न्यायाने सजलेलं, विविध रसांनी समृद्ध असलेलं हे पुराण पूर्वी श्वेतकल्पाच्या वेळी वायूने सांगितलं होतं.

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत

आता मी सर्व विद्यास्थानं, पुराणांची क्रमवारी आणि या पुराणाची उत्पत्ती सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश

चार वेद, त्यांची अंगे, मीमांसा आणि न्यायाचा विस्तार, पुराण, धर्मशास्त्र आणि या चौदा विद्याशाखा,

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात् अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः

आयुर्वेद, धनुर्वेद, गंधर्व आणि पुढे अर्थशास्त्र हे सर्वश्रेष्ठ — अशा प्रकारे एकूण अठरा विद्याशाखा मानल्या जातात.

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः

या अठरा वेगवेगळ्या मार्गांच्या विद्यांचा आदिकर्ता, कवी म्हणजेच थेट शूलपाणी आहे, असं श्रुती सांगते.

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्

सर्व जगाचा स्वामी, संपूर्ण सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा करून, प्रारंभी आपल्या सनातन पुत्र ब्रह्माला प्रत्यक्ष उत्पन्न करतो.

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः

त्या ब्रह्माला, जो पहिला पुत्र आणि सृष्टीचा मूळ आहे, प्रभूने पूर्वी या विद्या दिल्या, ज्यामुळे विश्वाची निर्मिती व्हावी.

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि

मग जगाच्या रक्षणासाठी, देव हरिला रक्षणाची शक्ती दिली. त्यामुळे मधला पुत्र विष्णू, ब्रह्माच्याही रक्षणासाठी, संरक्षक झाला.

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्

ज्ञान मिळवून आणि योग्य पद्धतीने सृष्टी करताना, ब्रह्माने सर्व शास्त्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेले पुराण प्रथम आठवले.