शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः
कुमाराने असे विचारल्यावर, त्या ऋषींनी आपली इच्छा सांगितली—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष, हे सर्व वेदमार्गाने श्रद्धेने साध्य करायचे आहेत.
बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः
तुझ्या कृपेने मी या जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या आहेत; आणि मी सर्व प्रकारे गुरुही झालो आहे, हे खरेच आहे.
मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम् तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्
मुक्ती मिळवण्यासाठी जे ज्ञान हवे ते मला होत नाही—हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण त्यामागचं कारण मला कळत नाही.
इत्थं कुमारो भगवान् व्यासेन मुनिनार्थितः समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्
अशा प्रकारे, कुमार भगवान व्यास ऋषींनी विनंती केल्यावर, समर्थ असलेल्या कुमाराने ब्राह्मणश्रेष्ठांना मुक्तीचं नक्की कारण सांगितलं.
श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम् त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्
शंभूचं ऐकणं, कीर्तन करणं आणि मनन करणं—ही तीन मोठी साधनं वेदांनी मान्य केली आहेत.
पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्
पूर्वी मी गोंधळात पडलो होतो, दुसऱ्या साधनांच्या शोधात अस्वस्थ झालो होतो; म्हणून मी अचल मंदर पर्वतावर जाऊन तपश्चर्या केली.
शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नन्दिकेश्वरः स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः
मग शंकराच्या आज्ञेने भगवान नंदीश्वर माझ्यासमोर आले—ते दयाळू, सर्वांचा साक्षीदार आणि गणांचे स्वामी आहेत.
उवाच मह्यं सस्नेहं मुक्तिसाधनमुत्तमम् श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं वेदसंमतम्
त्यांनी मला प्रेमाने मुक्तीचं उत्तम साधन सांगितलं—शंभूचं ऐकणं, कीर्तन करणं आणि मनन करणं, जे वेदांनी मान्य केलं आहे.
त्रिकं च साधनं मुक्तौ शिवेन मम भाषितम् श्रवणादिं ब्रह्मन्कुरुष्वेति मुहुर्मुहुः
ही तीन साधनं मला स्वतः शंकरांनी सांगितली—'हे ब्राह्मण, पुन्हा पुन्हा ऐकणं आणि इतर साधनं कर.'
एवमुक्त्वा ततो व्यासं सानुगो विधिनंदनः जगाम स्वविमानेन पदं परमशोभनम्
असं सांगून, आपल्या अनुयायांसह आनंदी भगवान आपल्या सुंदर विमानातून अत्युत्तम स्थानाकडे गेले.
एवमुक्तं समासेन पूर्ववृत्तांतमुत्तमम् श्रवणादित्रयं सूत मुक्त्योपायस्त्वयेरितः
अशा प्रकारे, पूर्वीची उत्तम कथा संक्षेपाने सांगितली गेली; हे सूत, ऐकणं यापासून सुरू होणारी तीन साधनं तू मुक्तीचा मार्ग म्हणून सांगितलीस.
श्रवणादित्रिके ऽशक्तः किं कृत्वा मुच्यते जनः अयत्नेनैव मुक्तिः स्यात्कर्मणा केन हेतुना
जो ऐकणं वगैरे तीन साधनं करू शकत नाही, तो काय केल्याने मुक्त होतो? कोणत्या कृतीने, सहजपणे, मुक्ती मिळते?
श्रवणादित्रिके ऽशक्तो लिंगं बेरं च शांकरम् संस्थाप्य नित्यमभ्यर्च्य तरेत्संसारसागरम्
जो ऐकणं वगैरे तीन साधनं करू शकत नाही, त्याने शंकराचं लिंग किंवा मूर्ती स्थापन करावी, रोज भक्तीने पूजा करावी आणि अशा प्रकारे संसारसागर पार करावा.
अपि द्रव्यं वहेदेव यथाबलमवंचयन् अर्पयेल्लिंगबेरार्थमर्चयेदपि संततम्
आपल्या शक्तीनुसार, फसवणूक न करता, जशी जमेल तशी सामग्री आणावी, ती लिंग किंवा मूर्तीच्या पूजेसाठी अर्पण करावी आणि नेहमी पूजा करावी.
मंडपं गोपुरं तीर्थं मठं क्षेत्रं तथोत्सवम् वस्त्रं गंधं च माल्यं च धूपं दीपं च भक्तितः
भक्तीने मंडप, प्रवेशद्वार, तीर्थक्षेत्र, मठ, क्षेत्र, उत्सव, वस्त्र, सुगंध, फुलांची माळ, धूप आणि दिवा अर्पण करावा.
विविधान्नं च नैवेद्यमपूपव्यंजनैर्युतम् छत्रं ध्वजं च व्यजनं चामरं चापि सांगकम्
विविध प्रकारचं अन्न, अपूप आणि भाज्यांसह नैवेद्य, छत्र, ध्वज, पंखा आणि चामर सर्व सामानासह अर्पण करावं.
राजोपचारवत्सर्वं धारयेल्लिंगबेरयोः प्रदक्षिणां नमस्कारं यथाशक्ति जपं तथा
राजाच्या सन्मानाप्रमाणे सर्व मान लिंग आणि मूर्तीला द्यावा, प्रदक्षिणा, नमस्कार आणि आपल्या शक्तीनुसार जप करावा.
आवाहनादिसर्गांतं नित्यं कुर्यात्सुभक्तितः इत्थमभ्यर्च्य यन्देवं लिंगेबेरे च शांकरे
आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची सर्व पूजा रोज भक्तीने करावी; अशा प्रकारे शंकराच्या लिंग आणि मूर्तीमध्ये देवाची पूजा करावी.
सिद्धिमेति शिवप्रीत्या हित्वापि श्रवणादिकम् लिंगबेरार्चनामात्रान्मुक्ताः पुर्वे महाजनाः
शिवाच्या कृपेने, ऐकणं वगैरे साधनं न केल्यासही, फक्त लिंग आणि मूर्तीची पूजा केल्याने यश मिळतं; पूर्वीचे महान लोक फक्त या पूजेमुळे मुक्त झाले.
बेरमात्रे तु सर्वत्र पूज्यंते देवतागणाः लिंगेबेरे च सर्वत्र कथं संपूज्यते शिवः
सर्वत्र देवतांचे पूजन फक्त मूर्तीमध्येच होते; पण शिवाचे पूजन मात्र सर्वत्र लिंगात आणि मूर्तीत दोन्ही ठिकाणी कसे होते, हे सांग.
अहो मुनीश्वराः पुण्यं प्रश्नमेतन्महाद्भुतम् अत्र वक्ता महादेवो नान्यो ऽस्ति पुरुषः क्वचित्
मुनिश्रेष्ठांनो, तुमचा हा प्रश्न फार पुण्यदायक आणि अद्भुत आहे. या विषयात फक्त महादेवच सांगू शकतो, दुसरा कोणीही नाही.
शिवेनोक्तं प्रवक्ष्यामि क्रमाद्गुरुमुखाच्छ्रुतम् शिवैको ब्रह्मरूपत्वान्निष्कलः परिकीर्तितः
शिवाने जे सांगितले, ते मी गुरुमुखातून ऐकलेले तुला क्रमाने सांगतो: शिव एकटाच ब्रह्मस्वरूप असल्यामुळे त्याला 'निर्गुण' म्हटले जाते.
रूपित्वात्सकलस्तद्वत्तस्मात्सकलनिष्कलः निष्कलत्वान्निराकारं लिंगं तस्य समागतम्
शिवाला रूप आहे म्हणून तो सगुणही आहे; म्हणूनच तो सगुण आणि निर्गुण दोन्ही आहे. निर्गुणपणामुळे त्याचे लिंग निराकार आहे आणि त्याच्याशी एकरूप आहे.
सकलत्वात्तथा बेरं साकारं तस्य संगतम् सकलाकलरूपत्वाद्ब्रह्मशब्दाभिधः परः
सगुणपणामुळे त्याची मूर्ती म्हणजेच त्याचे रूप आहे; आणि सगुण-निर्गुण दोन्ही स्वरूपामुळे त्याला 'ब्रह्म' असे श्रेष्ठ नाव आहे.
अपि लिंगे च बेरे च नित्यमभ्यर्च्यते जनैः अब्रह्मत्वात्तदन्येषां निष्कलत्वं न हि क्वचित्
लोक नेहमी लिंग आणि मूर्ती या दोन्हीचे पूजन करतात; इतर देवता ब्रह्म नसल्यामुळे त्यांना कधीही निर्गुणपणा मिळत नाही.
तस्मात्ते निष्कले लिंगे नाराध्यंते सुरेश्वराः अब्रह्मत्वाच्च जीवत्वात्तथान्ये देवतागणाः
म्हणूनच निर्गुण लिंगाचे पूजन देवतांचे स्वामी करत नाहीत; आणि इतर देवताही ब्रह्म नसल्यामुळे आणि जिवंत असल्यामुळे तसेच आहेत.
तूष्णीं सकलमात्रत्वादर्च्यंते बेरमात्रके जीवत्वं शंकरान्येषां ब्रह्मत्वं शंकरस्य च
फक्त मूर्तीचेच, सगुणपणामुळे, शांतपणे पूजन होते; इतर सर्व जिवंत आहेत, शंकरा, पण शंकर मात्र एकटा ब्रह्म आहे.
वेदांतसारसंसिद्धं प्रणवार्थे प्रकाशनात् एवमेव पुरा पृष्टो मंदरे नन्दिकेश्वरः
वेदांताचा सार आणि प्रणवाचा अर्थ यामुळे हे सिद्ध झाले आहे; पूर्वी मंदार पर्वतावर नंदिकेश्वराला हाच प्रश्न विचारला गेला होता.
सनत्कुमारमुनिना ब्रह्मपुत्रेण धीमता शिवान्यदेववश्यानां सर्वेषामपि सर्वतः
ब्रह्मपुत्र आणि ज्ञानी सनत्कुमार ऋषीने शिव आणि इतर देवतांच्या सर्वत्र असणाऱ्या स्वरूपाबद्दल विचारले होते.
बेरमात्रं च पूजार्थं श्रुतं दृष्टं च भूरिशः शिवमात्रस्य पूजायां लिंगं बेरं च दृश्यते
पूजेसाठी फक्त मूर्तीच अनेकदा ऐकली आणि पाहिली जाते; पण शिवाच्या पूजेत मात्र लिंग आणि मूर्ती दोन्ही दिसतात.