शिवपुराणम्

शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता विज्ञेयामुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ

— आणि शिव हेच तिसऱ्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिंमुक्तिं च विंदति

म्हणून, जो नेहमी खरी भक्तीने त्या त्या स्थानाच्या देवतांना वंदन करतो, तो शुद्ध मनाने त्रिपुंड लावतो आणि त्याला भोग व मोक्ष दोन्ही मिळतात.

इत्युक्ताःस्थानदेवाश्चसर्वांगेषुमुनिश्वर तेषां संबंधिनोभक्त्यास्थानानिशृणुसांप्रतम्

हे मुनीश्वर, त्या स्थानाच्या देवतांना असे सांगितले आणि आता त्यांच्या संबंधित सर्व अंगांवरील स्थानांची भक्तीने ऐक.

द्वात्रिंशत्स्थानके वार्धषोडशस्थानकेपि च अष्टस्थाने तथा चैव पञ्चस्थानेपि नान्यसेत्

बत्तीस स्थानं, किंवा सोळा, किंवा आठ, किंवा पाच अशी ठिकाणं सांगितली आहेत; याशिवाय दुसरी कुठलीही नसावीत.

उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा नासावक्त्रगलेष्वेवंहस्तद्वय अतःपरम्

डोक्यावर, कपाळावर, दोन्ही कानांवर, दोन्ही डोळ्यांवर, नाकावर, तोंडावर, गळ्यावर आणि मग दोन्ही हातांवर असे लावावे.

कूर्परे मणिबंधेचहृदयेपार्श्वयोर्द्वयोः नाभौमुष्कद्वयेचैवमूर्वोर्गुल्फेचजानुनि

कोपरांवर, मनगटांवर, हृदयावर, दोन्ही बाजूंवर, नाभीवर, दोन्ही अंडकोषांवर, मांडींवर, घोट्यांवर आणि गुडघ्यांवरही लावावे.

जंघाद्वयेपदद्वन्द्वेद्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह

दोन्ही पिंडऱ्यांवर आणि दोन्ही पायांवर—ही बत्तीस श्रेष्ठ स्थानं आहेत, ज्यात अग्नी, पाणी, पृथ्वी, वारा, दिशा, दिशांचे रक्षक आणि वसु यांचा समावेश आहे.

धराध्रुवश्चसोमश्च अपश्चेवानिलोनलः प्रत्यूषश्च प्रभासश्चवसवोष्टप्रकीर्तिताः

पृथ्वी, ध्रुव, चंद्र, पाणी, वारा, अग्नी, प्रभात आणि प्रकाश—हे आठ वसु म्हणून ओळखले जातात.

एतेषांनाममात्रेणत्रिपुंड्रंधारयेद्बुधाः कुर्याद्वाषोडशस्थानेत्रिपुण्ड्रंतुसमाहितः

त्यांची नावे उच्चारली तरी ज्ञानी त्रिपुंड लावतात; किंवा मन एकाग्र करून सोळा स्थानांवर त्रिपुंड लावावा.

शीर्षकेचललाटेचकंठेचांसद्वयेभुजे कूर्परेमणिबंधेचहृदयेनाभिपार्श्वके

डोक्यावर, कपाळावर, गळ्यावर, दोन्ही खांद्यांवर, बाहूंवर, कोपरांवर, मनगटांवर, हृदयावर, नाभीवर आणि बाजूंवर लावावे.

पृष्ठेचैवंप्रतिष्ठाययजेत्तत्राश्विदैवते शिवशक्तिंतथारुद्रमीशंनारदमेवच

पाठीवरही असेच स्थापन करून तिथे शिव, शक्ती, रुद्र, ईश आणि नारद या देवतांची पूजा करावी.

वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः नासत्योदस्रकश्चैव अश्विनौद्वौप्रकीर्तितौ

वामा पासून सुरू होणाऱ्या नव शक्ती—ही सोळा देवता आहेत; तसेच नासत्य आणि दस्र हे दोन अश्विनही सांगितले आहेत.

अथवामूर्ध्निकेशेचकर्मयोर्वदनेतथा बाहुद्वये च हृदयेनाभ्यामूरुयुगेतथा

किंवा डोक्यावर, केसांवर, कानांवर, चेहऱ्यावर, दोन्ही बाहूंवर, हृदयावर, नाभीच्या दोन्ही बाजूंवर आणि दोन्ही मांडींवर लावावे.

जानुद्वयेचपदयोः पृष्ठभागे च षोडश शिवश्चन्द्रश्च रुद्रःको विघ्नेशोविष्णुरेव वा

दोन्ही गुडघ्यांवर, दोन्ही पायांवर आणि पाठीवर—ही सोळा स्थानं आहेत; शिव, चंद्र, रुद्र, विघ्नेश किंवा विष्णू.

श्रीश्चैवहृदयेशम्भुस्तथानाभौप्रजापतिः नागश्चनागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः

हृदयावर श्री, नाभीवर शंभू, प्रजापती, नाग, नागकन्या आणि दोन्ही पायांवर ऋषींच्या कन्या.

पादयोश्चसमुद्राश्चतीर्थाः पृष्ठे विशालतः इत्येव षोडश स्थानमथोच्यते

पायांवर समुद्र आणि तीर्थ, पाठीवर विशालता—अशी ही सोळा स्थानं सांगितली आहेत.

गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्

गुप्त स्थान, कपाळ, दोन्ही कान, श्रेष्ठ, दोन्ही खांदे, हृदय आणि नाभी—अशी ही आठ स्थानं.

ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्चप्रकीर्तिताः इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः

ब्रह्मा आणि सात ऋषी, तसेच देवता—हे सर्व बभ्रू जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहेत, हे मुनीश्वर.

अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च पञ्चस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः

किंवा डोके, दोन्ही बाहू, हृदय आणि नाभी—ही पाच स्थानं भस्म जाणणाऱ्यांनी धारणेसाठी सांगितली आहेत.

यथासंभवनं कुर्याद्देशकालाद्यपेक्षया उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्

जशी शक्यता असेल, तसेच देश, काळ आणि इतर गोष्टींचा विचार करून करावे. जर कपाळावर किंवा इतर ठिकाणी लेप लावणे शक्य नसेल, तर निदान त्रिपुंड वगैरे चिन्हे तरी काढावीत.

त्रिनेत्रंत्रिगुणाधारंत्रिवेदजनकंशिवम् स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्

त्रिनेत्री, तीन गुणांचा आधार, तीन वेदांचा जन्मदाता असा शिव आठवत, 'शिवाय नमः' असे म्हणून कपाळावर त्रिपुंड लावावे.

ईशाभ्यांनम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वाधारयेत्तुप्रकोष्ठयोः

'ईशा' या दोन अक्षरांसह 'नमः' म्हणून दोन्ही बाजूंना त्रिपुंड लावावे. 'बीज' या दोन अक्षरांसह 'नमः' म्हणून दोन्ही मनगटांवर त्रिपुंड लावावे.

कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यांतथोपरि भीमायेतिततःपृष्ठेशिरसःपश्चिमेतथा

खाली पितरांच्या दोन अक्षरांनी, वर उमा आणि ईशाच्या अक्षरांनी, तसेच पाठीमागे आणि डोक्याच्या मागेही तशीच चिन्हे काढावीत.

शैनकर्षे महाप्राज्ञशिवरूपमहापते शृणुरुद्राक्षमाहात्म्यं समासात्कथयाम्यहम्

शैणक, तू मोठा ज्ञानी आणि शिवस्वरूप महापती आहेस. मी तुला रुद्राक्षाचे महत्त्व थोडक्यात सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.

शिवप्रियतमोज्ञेयो रुद्राक्षः परपावनः दर्शनात्स्पर्शनाज्जाप्यात्सर्वपापहरःस्मृतः

रुद्राक्ष हे शिवाला सर्वात प्रिय आणि अत्यंत पावन मानले जाते. त्याचे दर्शन, स्पर्श किंवा जप केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात असे सांगितले आहे.

पुरारुद्राक्षमहिमादेव्यग्रेकथितोमुने लोकोपकरणार्थायशिवेन परमात्मना

मुनी, रुद्राक्षाचे महत्त्व प्रथम शिव या परमात्म्याने देवीसमोर सांगितले, तेही लोकांच्या कल्याणासाठी.

शृणुदेविमहेशानिरुद्राक्षमहिमाशिवे कथयामितवप्रीत्याभक्तानांहितकाम्यया

देवी, महेशानी शिवाने भक्तांच्या हितासाठी आणि तुझ्या आनंदासाठी रुद्राक्षाचे महत्त्व सांगितले, ते तू ऐक.

दिव्यवर्षसहस्राणि महेशानिपुनःपुरा तपःप्रकुर्वतस्त्रस्तंमनः संयम्यवै मम

महेशानी, पूर्वी हजारो दिव्य वर्षे माझे मन संयमित आणि भयभीत अवस्थेत तप करत होते.

स्वतंत्रेण परेशेन लोकोपकृतिकारिणा लीलयापरमेशानि चक्षुरुन्मीलितंमया

परमेशानी, त्या सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी स्वतःच्या इच्छेने परमेश्वराने खेळकरपणे माझी डोळे उघडली.