शिवपुराणम्

तिस्रोरेखाभवंत्येवस्थानेषुमुनिपुंगवाः ललाटादिषुसर्वेषुयथोक्तेषुबुधैर्मुने

मुनिश्रेष्ठांनो, कपाळासारख्या सांगितलेल्या जागांवर, ज्ञानी लोकांनी सांगितल्याप्रमाणे, तीन रेषा काढाव्यात.

भ्रुवोर्मध्यंसमारभ्ययावदंतोभवेद्भ्रुवोः तावत्प्रमाणंसंधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

भुवयांच्या मध्ये जिथून सुरुवात होते आणि भुवयांच्या टोकापर्यंत, तितकं अंतर कपाळावर त्रिपुंड्रासाठी ठेवावं.

मध्यमानामिकांगुल्यामध्येतुप्रतिलोमतः अंगुष्ठेन कृतारेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते

मधली आणि अनामिका बोटं वापरून, उलट दिशेने अंगठ्याने जी रेषा ओढली जाते, तिलाच त्रिपुंड्र म्हणतात.

मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्मयत्नतः त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्याभुक्तिमुक्तिप्रदंपरम्

मधल्या तीन बोटांनी काळजीपूर्वक भस्म घेऊन, भक्तीभावाने त्रिपुंड्र लावावा; तो परम भोग आणि मोक्ष देतो.

तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकंनवदेवताः सर्वत्रांगेषुतावक्ष्येसावधानतया शृणु

या तीन रेषांमध्ये प्रत्येकी नऊ देवता आहेत; आता मी त्या सर्व अंगांसाठी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च

'अ' अक्षर, गार्हपत्य अग्नी, पृथ्वी, धर्म, रजोगुण, ऋग्वेद, क्रियाशक्ती आणि प्रातःसवन —

महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः

— आणि महादेव हे पहिल्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

'उ' अक्षर, दक्षिण अग्नी, आकाश तत्त्व, यजुर्वेद, मध्यान्ह सवन आणि इच्छाशक्ती — हे दुसऱ्या रेषेत आहेत.

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता विज्ञेयामुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः

आणि महेश्वर हे दुसऱ्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा

'म' अक्षर, आहुतीचा अग्नी, परमात्मा, रात्र आणि अंधार, ज्ञानशक्ती, सामवेद आणि तिसरं सवन —

शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता विज्ञेयामुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ

— आणि शिव हेच तिसऱ्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिंमुक्तिं च विंदति

म्हणून, जो नेहमी खरी भक्तीने त्या त्या स्थानाच्या देवतांना वंदन करतो, तो शुद्ध मनाने त्रिपुंड लावतो आणि त्याला भोग व मोक्ष दोन्ही मिळतात.

इत्युक्ताःस्थानदेवाश्चसर्वांगेषुमुनिश्वर तेषां संबंधिनोभक्त्यास्थानानिशृणुसांप्रतम्

हे मुनीश्वर, त्या स्थानाच्या देवतांना असे सांगितले आणि आता त्यांच्या संबंधित सर्व अंगांवरील स्थानांची भक्तीने ऐक.

द्वात्रिंशत्स्थानके वार्धषोडशस्थानकेपि च अष्टस्थाने तथा चैव पञ्चस्थानेपि नान्यसेत्

बत्तीस स्थानं, किंवा सोळा, किंवा आठ, किंवा पाच अशी ठिकाणं सांगितली आहेत; याशिवाय दुसरी कुठलीही नसावीत.

उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा नासावक्त्रगलेष्वेवंहस्तद्वय अतःपरम्

डोक्यावर, कपाळावर, दोन्ही कानांवर, दोन्ही डोळ्यांवर, नाकावर, तोंडावर, गळ्यावर आणि मग दोन्ही हातांवर असे लावावे.

कूर्परे मणिबंधेचहृदयेपार्श्वयोर्द्वयोः नाभौमुष्कद्वयेचैवमूर्वोर्गुल्फेचजानुनि

कोपरांवर, मनगटांवर, हृदयावर, दोन्ही बाजूंवर, नाभीवर, दोन्ही अंडकोषांवर, मांडींवर, घोट्यांवर आणि गुडघ्यांवरही लावावे.

जंघाद्वयेपदद्वन्द्वेद्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह

दोन्ही पिंडऱ्यांवर आणि दोन्ही पायांवर—ही बत्तीस श्रेष्ठ स्थानं आहेत, ज्यात अग्नी, पाणी, पृथ्वी, वारा, दिशा, दिशांचे रक्षक आणि वसु यांचा समावेश आहे.

धराध्रुवश्चसोमश्च अपश्चेवानिलोनलः प्रत्यूषश्च प्रभासश्चवसवोष्टप्रकीर्तिताः

पृथ्वी, ध्रुव, चंद्र, पाणी, वारा, अग्नी, प्रभात आणि प्रकाश—हे आठ वसु म्हणून ओळखले जातात.

एतेषांनाममात्रेणत्रिपुंड्रंधारयेद्बुधाः कुर्याद्वाषोडशस्थानेत्रिपुण्ड्रंतुसमाहितः

त्यांची नावे उच्चारली तरी ज्ञानी त्रिपुंड लावतात; किंवा मन एकाग्र करून सोळा स्थानांवर त्रिपुंड लावावा.

शीर्षकेचललाटेचकंठेचांसद्वयेभुजे कूर्परेमणिबंधेचहृदयेनाभिपार्श्वके

डोक्यावर, कपाळावर, गळ्यावर, दोन्ही खांद्यांवर, बाहूंवर, कोपरांवर, मनगटांवर, हृदयावर, नाभीवर आणि बाजूंवर लावावे.

पृष्ठेचैवंप्रतिष्ठाययजेत्तत्राश्विदैवते शिवशक्तिंतथारुद्रमीशंनारदमेवच

पाठीवरही असेच स्थापन करून तिथे शिव, शक्ती, रुद्र, ईश आणि नारद या देवतांची पूजा करावी.

वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः नासत्योदस्रकश्चैव अश्विनौद्वौप्रकीर्तितौ

वामा पासून सुरू होणाऱ्या नव शक्ती—ही सोळा देवता आहेत; तसेच नासत्य आणि दस्र हे दोन अश्विनही सांगितले आहेत.

अथवामूर्ध्निकेशेचकर्मयोर्वदनेतथा बाहुद्वये च हृदयेनाभ्यामूरुयुगेतथा

किंवा डोक्यावर, केसांवर, कानांवर, चेहऱ्यावर, दोन्ही बाहूंवर, हृदयावर, नाभीच्या दोन्ही बाजूंवर आणि दोन्ही मांडींवर लावावे.

जानुद्वयेचपदयोः पृष्ठभागे च षोडश शिवश्चन्द्रश्च रुद्रःको विघ्नेशोविष्णुरेव वा

दोन्ही गुडघ्यांवर, दोन्ही पायांवर आणि पाठीवर—ही सोळा स्थानं आहेत; शिव, चंद्र, रुद्र, विघ्नेश किंवा विष्णू.

श्रीश्चैवहृदयेशम्भुस्तथानाभौप्रजापतिः नागश्चनागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः

हृदयावर श्री, नाभीवर शंभू, प्रजापती, नाग, नागकन्या आणि दोन्ही पायांवर ऋषींच्या कन्या.

पादयोश्चसमुद्राश्चतीर्थाः पृष्ठे विशालतः इत्येव षोडश स्थानमथोच्यते

पायांवर समुद्र आणि तीर्थ, पाठीवर विशालता—अशी ही सोळा स्थानं सांगितली आहेत.

गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्

गुप्त स्थान, कपाळ, दोन्ही कान, श्रेष्ठ, दोन्ही खांदे, हृदय आणि नाभी—अशी ही आठ स्थानं.

ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्चप्रकीर्तिताः इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः

ब्रह्मा आणि सात ऋषी, तसेच देवता—हे सर्व बभ्रू जाणणाऱ्यांनी सांगितले आहेत, हे मुनीश्वर.

अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च पञ्चस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः

किंवा डोके, दोन्ही बाहू, हृदय आणि नाभी—ही पाच स्थानं भस्म जाणणाऱ्यांनी धारणेसाठी सांगितली आहेत.