शिवपुराणम्

विभूतिंनिंदतेयोवैब्राह्मणः सोन्यजातकः यातिचनरकेघोरेयावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः

जो ब्राह्मण किंवा दुसरा कुणीही विभूतीची निंदा करतो, तो चतुर्मुख ब्रह्मा अस्तित्वात असेपर्यंत भीषण नरकात जातो.

श्राद्धेयज्ञेजपेहोमेवैश्वदेवेसुरार्चने धृतत्रिपुंड्रःपूतात्मामृत्युंजयतिमानवः

श्राद्ध, यज्ञ, जप, होम, वैश्वदेव किंवा देवपूजेत, त्रिपुंड धारण केलेला आणि शुद्ध मनाचा माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो.

जलस्नानं मलत्यागेभस्मस्नानंसदाशुचि मंत्रस्नानंहरेत्पापंज्ञानस्नानेपरंपदम्

पाण्याने स्नान केल्याने शरीराची मळ जाते, भस्माने स्नान केल्याने नेहमीच शुद्धता मिळते, मंत्रस्नानाने पाप नष्ट होते, आणि ज्ञानस्नानाने परमपद मिळते.

सर्वतीर्थेषुयत्पुण्यंसर्वतीर्थेषुयत्फलम् तत्फलंसमवाप्नोतिभस्मस्नानकरोनरः

सर्व तीर्थांमध्ये जे पुण्य मिळतं आणि जे फळ मिळतं, तेच फळ भस्माने स्नान करणाऱ्या माणसाला मिळतं.

भस्मस्नानं परं तीर्थंगंगास्नानंदिनेदिने भस्मरूपीशिवःसाक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्

भस्माने स्नान करणं हेच सर्वश्रेष्ठ तीर्थ आहे; रोज गंगेत स्नान करणं देखील तसंच आहे. भस्म हेच प्रत्यक्ष शिवरूप आहे आणि हे भस्म त्रैलोक्य शुद्ध करणारं आहे.

नतदूनंनतद्ध्यानंनतद्दानंजपोनसः त्रिपुंड्रेणविनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्

त्रिपुंड्राशिवाय ब्राह्मणाने केलेली ध्यान, जप, दान किंवा साधना यांना तोच दर्जा मिळत नाही.

वानप्रस्थस्यकन्यानांदीक्षाहीननृणां तथा मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तंपरतोजलवर्जितम्

वनवासात राहणाऱ्यांसाठी, कुमारिकांसाठी आणि दीक्षा नसलेल्या लोकांसाठी, दुपारच्या आधी पाणी वापरावं; त्यानंतर पाणी टाळावं.

एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्यान्नित्यंनियतमानसः शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिमुक्तिं च विंदति

जो माणूस नित्यनेमाने, मन एकाग्र ठेवून, भक्तीभावाने त्रिपुंड्र लावतो, तो शिवभक्त भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळवतो.

यस्यांगेनैवरुद्राक्ष एकोपिबहुपुण्यदः तस्यजन्मनिरर्थंस्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि

ज्याच्या अंगावर एक जरी रुद्राक्ष असली, जी पुष्कळ पुण्य देणारी आहे, तरी जर त्रिपुंड्र नसेल तर त्याचं जीवन व्यर्थ ठरतं.

एवंत्रिपुंड्रमाहात्म्यंसमासात्कथितंमया रहस्यंसर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया

अशा प्रकारे मी तुला त्रिपुंड्राचं महात्म्य थोडक्यात सांगितलं; हे सर्व जीवांसाठी गुप्त असलेलं रहस्य आहे, ते तू गुप्त ठेवावं.

तिस्रोरेखाभवंत्येवस्थानेषुमुनिपुंगवाः ललाटादिषुसर्वेषुयथोक्तेषुबुधैर्मुने

मुनिश्रेष्ठांनो, कपाळासारख्या सांगितलेल्या जागांवर, ज्ञानी लोकांनी सांगितल्याप्रमाणे, तीन रेषा काढाव्यात.

भ्रुवोर्मध्यंसमारभ्ययावदंतोभवेद्भ्रुवोः तावत्प्रमाणंसंधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

भुवयांच्या मध्ये जिथून सुरुवात होते आणि भुवयांच्या टोकापर्यंत, तितकं अंतर कपाळावर त्रिपुंड्रासाठी ठेवावं.

मध्यमानामिकांगुल्यामध्येतुप्रतिलोमतः अंगुष्ठेन कृतारेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते

मधली आणि अनामिका बोटं वापरून, उलट दिशेने अंगठ्याने जी रेषा ओढली जाते, तिलाच त्रिपुंड्र म्हणतात.

मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्मयत्नतः त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्याभुक्तिमुक्तिप्रदंपरम्

मधल्या तीन बोटांनी काळजीपूर्वक भस्म घेऊन, भक्तीभावाने त्रिपुंड्र लावावा; तो परम भोग आणि मोक्ष देतो.

तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकंनवदेवताः सर्वत्रांगेषुतावक्ष्येसावधानतया शृणु

या तीन रेषांमध्ये प्रत्येकी नऊ देवता आहेत; आता मी त्या सर्व अंगांसाठी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च

'अ' अक्षर, गार्हपत्य अग्नी, पृथ्वी, धर्म, रजोगुण, ऋग्वेद, क्रियाशक्ती आणि प्रातःसवन —

महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः

— आणि महादेव हे पहिल्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

'उ' अक्षर, दक्षिण अग्नी, आकाश तत्त्व, यजुर्वेद, मध्यान्ह सवन आणि इच्छाशक्ती — हे दुसऱ्या रेषेत आहेत.

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता विज्ञेयामुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः

आणि महेश्वर हे दुसऱ्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा

'म' अक्षर, आहुतीचा अग्नी, परमात्मा, रात्र आणि अंधार, ज्ञानशक्ती, सामवेद आणि तिसरं सवन —

शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता विज्ञेयामुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ

— आणि शिव हेच तिसऱ्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिंमुक्तिं च विंदति

म्हणून, जो नेहमी खरी भक्तीने त्या त्या स्थानाच्या देवतांना वंदन करतो, तो शुद्ध मनाने त्रिपुंड लावतो आणि त्याला भोग व मोक्ष दोन्ही मिळतात.

इत्युक्ताःस्थानदेवाश्चसर्वांगेषुमुनिश्वर तेषां संबंधिनोभक्त्यास्थानानिशृणुसांप्रतम्

हे मुनीश्वर, त्या स्थानाच्या देवतांना असे सांगितले आणि आता त्यांच्या संबंधित सर्व अंगांवरील स्थानांची भक्तीने ऐक.

द्वात्रिंशत्स्थानके वार्धषोडशस्थानकेपि च अष्टस्थाने तथा चैव पञ्चस्थानेपि नान्यसेत्

बत्तीस स्थानं, किंवा सोळा, किंवा आठ, किंवा पाच अशी ठिकाणं सांगितली आहेत; याशिवाय दुसरी कुठलीही नसावीत.

उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा नासावक्त्रगलेष्वेवंहस्तद्वय अतःपरम्

डोक्यावर, कपाळावर, दोन्ही कानांवर, दोन्ही डोळ्यांवर, नाकावर, तोंडावर, गळ्यावर आणि मग दोन्ही हातांवर असे लावावे.

कूर्परे मणिबंधेचहृदयेपार्श्वयोर्द्वयोः नाभौमुष्कद्वयेचैवमूर्वोर्गुल्फेचजानुनि

कोपरांवर, मनगटांवर, हृदयावर, दोन्ही बाजूंवर, नाभीवर, दोन्ही अंडकोषांवर, मांडींवर, घोट्यांवर आणि गुडघ्यांवरही लावावे.

जंघाद्वयेपदद्वन्द्वेद्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह

दोन्ही पिंडऱ्यांवर आणि दोन्ही पायांवर—ही बत्तीस श्रेष्ठ स्थानं आहेत, ज्यात अग्नी, पाणी, पृथ्वी, वारा, दिशा, दिशांचे रक्षक आणि वसु यांचा समावेश आहे.

धराध्रुवश्चसोमश्च अपश्चेवानिलोनलः प्रत्यूषश्च प्रभासश्चवसवोष्टप्रकीर्तिताः

पृथ्वी, ध्रुव, चंद्र, पाणी, वारा, अग्नी, प्रभात आणि प्रकाश—हे आठ वसु म्हणून ओळखले जातात.

एतेषांनाममात्रेणत्रिपुंड्रंधारयेद्बुधाः कुर्याद्वाषोडशस्थानेत्रिपुण्ड्रंतुसमाहितः

त्यांची नावे उच्चारली तरी ज्ञानी त्रिपुंड लावतात; किंवा मन एकाग्र करून सोळा स्थानांवर त्रिपुंड लावावा.