शिवपुराणम्

सप्तकोटि महामंत्राः पञ्चाक्षरपुरस्सराः तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः

सात कोटी महा मंत्र, त्यात पंचाक्षरी प्रमुख, आणि शिवसाक्षात्कार मिळवून देणारे असंख्य इतर मंत्र—

अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरामुने ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्

देवतांचे इतर सर्व सुख देणारे मंत्र, हे ऋषी, हे सगळे त्रिपुंड धारण करणाऱ्याच्या वश होतात.

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुण्ड्रकृत्

त्रिपुंड लावणारा माणूस स्वतःच्या हजारो पूर्वजांना, हजारो भावी संततीला आणि आपल्या कुळातील नातेवाईकांना तारतो.

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते

इथे सर्व सुखांचा उपभोग घेऊन, दीर्घायुषी आणि रोगरहित राहून, शेवटी सहजपणे मृत्यूला प्राप्त होतो.

अष्टैश्वर्यगुणोपेतंप्राप्यदिव्यवपुः शिवम् दिव्यंविमानमारुह्यदिव्यत्रिदशसेवितम्

आठ प्रकारच्या ऐश्वर्यांनी युक्त होऊन, दिव्य देह मिळवून, तो देवांनी सेविलेल्या दिव्य विमानात आरूढ होतो.

विद्याधराणांसर्वेषांगंधर्वाणांमहौजसाम् इंद्रादिलोकपालानांलोकेषुचयथाक्रमम्

सर्व विद्याधर, बलवान गंधर्व, आणि इंद्रादी लोकपाल यांच्या लोकांत तो आपल्या इच्छेप्रमाणे संचार करतो.

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च ब्रह्मणः पदमासाद्यतत्रकन्याशतंलमेत्

सृष्टीच्या अधिपतींच्या लोकांत विपुल सुखांचा उपभोग घेऊन, ब्रह्माच्या लोकात पोहोचून, तिथे तो शंभर कुमारिकांमध्ये रमतो.

तत्र ब्रह्मायुषोमानंभुक्त्वाभोगाननेकशः विष्णोर्लोकेलभेद्भोगंयावद्ब्रह्मशतात्ययः

तिथे ब्रह्माच्या आयुष्यातील सुखांचा वारंवार अनुभव घेतो, विष्णूच्या लोकात ब्रह्माच्या शंभर कल्पांपर्यंत सुख उपभोगतो.

शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् शिवसायुज्यमाप्नोतिसंशयोनात्रजायते

नंतर शिवलोक प्राप्त करून, आपल्या इच्छित आणि नाशरहित सुखांना मिळवून, तो शिवसायुज्य प्राप्त करतो; यात काहीच शंका नाही.

सर्वोपनिषदांसारंसमालोक्यमुहुर्मुहुः इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्

सर्व उपनिषदांचा सार वारंवार पाहिल्यावर, हेच निश्चित ठरते—त्रिपुंड हेच सर्वोच्च कल्याण आहे.

विभूतिंनिंदतेयोवैब्राह्मणः सोन्यजातकः यातिचनरकेघोरेयावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः

जो ब्राह्मण किंवा दुसरा कुणीही विभूतीची निंदा करतो, तो चतुर्मुख ब्रह्मा अस्तित्वात असेपर्यंत भीषण नरकात जातो.

श्राद्धेयज्ञेजपेहोमेवैश्वदेवेसुरार्चने धृतत्रिपुंड्रःपूतात्मामृत्युंजयतिमानवः

श्राद्ध, यज्ञ, जप, होम, वैश्वदेव किंवा देवपूजेत, त्रिपुंड धारण केलेला आणि शुद्ध मनाचा माणूस मृत्यूवर विजय मिळवतो.

जलस्नानं मलत्यागेभस्मस्नानंसदाशुचि मंत्रस्नानंहरेत्पापंज्ञानस्नानेपरंपदम्

पाण्याने स्नान केल्याने शरीराची मळ जाते, भस्माने स्नान केल्याने नेहमीच शुद्धता मिळते, मंत्रस्नानाने पाप नष्ट होते, आणि ज्ञानस्नानाने परमपद मिळते.

सर्वतीर्थेषुयत्पुण्यंसर्वतीर्थेषुयत्फलम् तत्फलंसमवाप्नोतिभस्मस्नानकरोनरः

सर्व तीर्थांमध्ये जे पुण्य मिळतं आणि जे फळ मिळतं, तेच फळ भस्माने स्नान करणाऱ्या माणसाला मिळतं.

भस्मस्नानं परं तीर्थंगंगास्नानंदिनेदिने भस्मरूपीशिवःसाक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्

भस्माने स्नान करणं हेच सर्वश्रेष्ठ तीर्थ आहे; रोज गंगेत स्नान करणं देखील तसंच आहे. भस्म हेच प्रत्यक्ष शिवरूप आहे आणि हे भस्म त्रैलोक्य शुद्ध करणारं आहे.

नतदूनंनतद्ध्यानंनतद्दानंजपोनसः त्रिपुंड्रेणविनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्

त्रिपुंड्राशिवाय ब्राह्मणाने केलेली ध्यान, जप, दान किंवा साधना यांना तोच दर्जा मिळत नाही.

वानप्रस्थस्यकन्यानांदीक्षाहीननृणां तथा मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तंपरतोजलवर्जितम्

वनवासात राहणाऱ्यांसाठी, कुमारिकांसाठी आणि दीक्षा नसलेल्या लोकांसाठी, दुपारच्या आधी पाणी वापरावं; त्यानंतर पाणी टाळावं.

एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्यान्नित्यंनियतमानसः शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिमुक्तिं च विंदति

जो माणूस नित्यनेमाने, मन एकाग्र ठेवून, भक्तीभावाने त्रिपुंड्र लावतो, तो शिवभक्त भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळवतो.

यस्यांगेनैवरुद्राक्ष एकोपिबहुपुण्यदः तस्यजन्मनिरर्थंस्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि

ज्याच्या अंगावर एक जरी रुद्राक्ष असली, जी पुष्कळ पुण्य देणारी आहे, तरी जर त्रिपुंड्र नसेल तर त्याचं जीवन व्यर्थ ठरतं.

एवंत्रिपुंड्रमाहात्म्यंसमासात्कथितंमया रहस्यंसर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया

अशा प्रकारे मी तुला त्रिपुंड्राचं महात्म्य थोडक्यात सांगितलं; हे सर्व जीवांसाठी गुप्त असलेलं रहस्य आहे, ते तू गुप्त ठेवावं.

तिस्रोरेखाभवंत्येवस्थानेषुमुनिपुंगवाः ललाटादिषुसर्वेषुयथोक्तेषुबुधैर्मुने

मुनिश्रेष्ठांनो, कपाळासारख्या सांगितलेल्या जागांवर, ज्ञानी लोकांनी सांगितल्याप्रमाणे, तीन रेषा काढाव्यात.

भ्रुवोर्मध्यंसमारभ्ययावदंतोभवेद्भ्रुवोः तावत्प्रमाणंसंधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

भुवयांच्या मध्ये जिथून सुरुवात होते आणि भुवयांच्या टोकापर्यंत, तितकं अंतर कपाळावर त्रिपुंड्रासाठी ठेवावं.

मध्यमानामिकांगुल्यामध्येतुप्रतिलोमतः अंगुष्ठेन कृतारेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते

मधली आणि अनामिका बोटं वापरून, उलट दिशेने अंगठ्याने जी रेषा ओढली जाते, तिलाच त्रिपुंड्र म्हणतात.

मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्मयत्नतः त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्याभुक्तिमुक्तिप्रदंपरम्

मधल्या तीन बोटांनी काळजीपूर्वक भस्म घेऊन, भक्तीभावाने त्रिपुंड्र लावावा; तो परम भोग आणि मोक्ष देतो.

तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकंनवदेवताः सर्वत्रांगेषुतावक्ष्येसावधानतया शृणु

या तीन रेषांमध्ये प्रत्येकी नऊ देवता आहेत; आता मी त्या सर्व अंगांसाठी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐक.

अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च

'अ' अक्षर, गार्हपत्य अग्नी, पृथ्वी, धर्म, रजोगुण, ऋग्वेद, क्रियाशक्ती आणि प्रातःसवन —

महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः

— आणि महादेव हे पहिल्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

'उ' अक्षर, दक्षिण अग्नी, आकाश तत्त्व, यजुर्वेद, मध्यान्ह सवन आणि इच्छाशक्ती — हे दुसऱ्या रेषेत आहेत.

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता विज्ञेयामुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः

आणि महेश्वर हे दुसऱ्या रेषेचे देवता आहेत, हे शिवदीक्षेला समर्पित असणाऱ्यांनी जाणावं, मुनिश्रेष्ठांनो.