शिवपुराणम्

यस्मिन्देशेवसेन्नित्यंभूतिशासनसंयुतः सर्वतीर्थैश्चक्रतुभिःसांनिध्यंक्रियतेसदा

ज्या ठिकाणी नेहमी भस्मधारणाची आज्ञा पाळली जाते, तिथे सर्व तीर्थे आणि यज्ञांचे पुण्य नेहमीच वास करते.

त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः

ज्याच्या अंगावर त्रिपुंड आहे, अशा जीवाला सर्व देव-दानवांनी सन्मान करावा; तो कितीही पापी असला तरी त्याचे मन शुद्ध असते—आणि जर त्याच्यात श्रद्धा असेल तर त्याचे महत्त्व किती अधिक!

यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः

जिथे शिवज्ञान असलेला, भस्मधारणाची आज्ञा पाळणारा पुरुष सहजपणे जातो, तिथे सर्व तीर्थे एकत्र येतात.

बहुनात्रकिमुक्तेनधार्यंभस्मसदा बुधैः लिंगार्चनंसदाकार्यंजप्योमंत्रःषडक्षरः

यापेक्षा अधिक काय सांगावे? ज्ञानी लोकांनी नेहमी भस्म धारण करावे; लिंगाची पूजा आणि षडक्षरी मंत्राचा जप नेहमी करावा.

ब्रह्मणाविष्णुनावापि रुद्रेणमुनिभिः सुरैः भस्मधारणमाहात्म्यंनशक्यंपरिभाषितुम्

ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ऋषी किंवा देवसुद्धा भस्मधारणाचे महात्म्य पूर्णपणे सांगू शकत नाहीत.

इति वर्णाश्रमाचारोलुप्तवर्णक्रियोपि च पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्यधारणात्सोपिमुच्यते

जो आपले वर्णाश्रमाचे कर्तव्य सोडतो किंवा ज्याचे संस्कार हरवले आहेत, तोही फक्त एकदाच त्रिपुंड लावल्याने पापातून मुक्त होतो.

येभस्मधारिणंत्यक्त्वाकर्मकुर्वंतिमानवाः तेषां नास्तिविनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः

जे लोक भस्मधारण करणाऱ्याला दुर्लक्षित करून कर्मकांड करतात, त्यांना कोट्यवधी जन्मानंतरही संसारातून मुक्ती मिळत नाही.

ते नाधीतंगुरोःसर्वंतेनसर्वमनुष्ठितम् येनविप्रेणशिरसित्रिपुंड्रंभस्मनाकृतम्

ज्या ब्राह्मणाने आपल्या डोक्यावर भस्माचे त्रिपुंड लावले नाही, त्याने गुरुंकडून जे काही शिकलं किंवा केले, ते सर्व व्यर्थ ठरते.

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वानराः कुर्वंतिताडनम् तेषांचंडालतोजन्मब्रह्मन्नूह्यंविपश्चिता

जे पुरुष भस्मधारण करणाऱ्याला पाहून त्याच्यावर अन्याय करतात, त्यांचा जन्म चांडाळापेक्षाही नीच आहे, असे ज्ञानी लोक मानतात.

मानस्तोकेनमंत्रेणमंत्रितंभस्मधारयेत् ब्राह्मणःक्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषुभक्तिमान्

ब्राह्मण किंवा क्षत्रियाने भक्तीभावाने 'मानस्तोकेन' मंत्राने मंत्रित केलेले भस्म सांगितलेल्या अंगांवर लावावे.

वैश्यस्त्रियंबकेनैवशूद्रःपञ्चाक्षरेणतु अन्येषां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्चशूद्रवत्

वैश्याने 'त्र्यंबक' मंत्राने, शूद्राने 'पंचाक्षरी' मंत्राने भस्म लावावे; इतर स्त्रिया, विधवा, यांना शूद्रासारखाच नियम आहे.

पञ्चब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्यविधीयते त्रियंबकेनमनुनाविधिर्वैब्रह्मचारिणः

गृहस्थाने 'पंचब्रह्म' मंत्रांनी भस्म लावावे; ब्रह्मचारीने 'त्र्यंबक' मंत्राने भस्म लावावे.

अघोरेणाथमनुनाविपिनस्थविधिःस्मृतः यतिस्तुप्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनिकारयेत्

वनवासात राहणाऱ्याने 'अघोर' मंत्राने भस्म लावावे; तर संन्याशाने केवळ 'प्रणव' मंत्राने त्रिपुंड वगैरे करावे.

अतिवर्णाश्रमीनित्यंशिवोहंभावनात्परात् शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत्

जो नेहमीच वर्णाश्रमाच्या पलीकडे राहतो, 'मी शिव आहे' या श्रेष्ठ भावनेने, आणि शिवयोगी देखील, त्याने नेहमी 'ईशान' मंत्राने भस्म लावावे.

न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम्

भस्मधारण हे सर्व वर्णांनी कधीही सोडू नये; इतरांनीही, जोपर्यंत प्राण आहे, हेच शिवाचे आदेश आहे.

भस्मस्नानेनयावंतः कणाः स्वाङ्गेप्रतिष्ठिताः तावंति शिवलिंगानि तनौधत्तेहिधारकः

भस्मस्नान केल्यावर आपल्या शरीरावर जितके भस्माचे कण राहतात, तितकी शिवलिंगे त्या धारण करणाऱ्याने धारण केलेली असतात.

ब्राह्मणाः क्षत्रियावैश्याः शूद्राश्चापि च संकराः स्त्रियोथविधवाबालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, संकर, स्त्रिया, विधवा, मुले आणि पाखंडी देखील—

ब्रह्मचारीगृहीवन्यःसंन्यासीवाव्रतीतथा नार्योभस्मत्रिपुंड्रांकामुक्ता एवनसंशयः

ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वनवासीय, संन्यासी किंवा व्रत पाळणारा, तसेच स्त्रिया — ज्यांच्या अंगावर भस्म व त्रिपुंड असते, ते नक्कीच मुक्त होतात, यात शंका नाही.

ज्ञानधृज्ञानतोवापिवह्निदाहसमोयथा ज्ञानाज्ञानधृतंभस्मपावयेत्सकलंनरम्

जसे अग्नी ज्ञानाने किंवा अज्ञानाने पेटवला तरी सारखेच जाळतो, तसेच भस्म ज्ञानाने किंवा अज्ञानाने लावले तरी, ते मनुष्याला पूर्णपणे पवित्र करते.

नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपिवा भस्माक्षधृत्याविना भुक्त्वावाथगृहीवनीपतियतिर्वर्णीतथासंकरः एनोभुङ्नरकंप्रयातिसतदागायत्रिजापेनतद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत्

भस्म किंवा त्रिपुंड न लावता अगदी थोडे पाणी किंवा अन्नही खाऊ नये; जर कोणी असे केले — मग तो गृहस्थ असो, वनवासीय, राजा, संन्यासी किंवा मिश्र जातीचा असो — तो नरकात जातो. पण गायत्री जप केल्याने योग्य जातीचे लोक, आणि संन्याशांसाठी प्रमुख प्रणवाचा जप केल्याने, मुक्त होतात.

त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्तिशिवमेवते धारयंतिचयेभक्त्या धारयन्ति तमेवते

जे त्रिपुंडाची निंदा करतात, ते प्रत्यक्ष शिवाचीच निंदा करतात; आणि जे भक्तीने ते धारण करतात, ते खरेतर शिवालाच धारण करतात.

धिग्भस्मरहितं भालंधिग्ग्राममशिवालयम् धिगनीशार्चनं जन्मधिग्विद्यामशिवाश्रयाम्

ज्या कपाळावर भस्म नाही, त्या कपाळावर लाज; जे गाव शिवाचे निवासस्थान नाही, त्या गावावर लाज; जी पूजा खरी नाही, त्या पूजेवर लाज; आणि जी विद्या शिवाश्रय नाही, त्या विद्येवरही लाज.

येनिंदंतिमहेश्वरंत्रिजगतामाधारभूतंहरं ये निन्दंतित्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने तेवैसंकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमाजाता एव भवंतिपापपरमास्तेनारकाः केवलम्

जे महेश्वराची, त्रैलोक्याच्या आधाराची, संहारकाची निंदा करतात, किंवा त्रिपुंड धारण करण्याची निंदा करतात — फक्त त्यांना पाहिल्यानेही दोष लागतो. ते चांडाळ, डुक्कर, राक्षस, गाढव, कुत्रा, कोल्हा, किडा यांसारखे जन्म घेतात आणि पूर्णपणे पापी होतात, फक्त नरकातच जातात.

तेदृष्ट्वा शशिभास्करौनिशि दिनेस्वप्नेपिनोकेवलंपश्यंतुश्रुतिरुद्रसूक्तजपतोमुच्येततेनादृताः सत्संभाषणतोभवेद्धिनरकंनिस्तारवानास्थितंयेभस्मादिविधारणंहिपुरुषंनिंदंतिमंदाहिते

अशा लोकांना जर चंद्र किंवा सूर्य, रात्र किंवा दिवस, किंवा स्वप्नात जरी पाहिले, तरी लगेच रुद्रसूक्ताचा जप करावा; त्यामुळे मुक्ती मिळते. सज्जनांशी आदराने बोलल्याने नरकातून सुटका होते. पण जे भस्म वगैरे धारण करण्याची निंदा करतात, ते नक्कीच नरकात जातात.

नतांत्रिकस्त्वधिकृतोनोर्ध्वपुंड्रधरोमुने संतप्तचक्रचिह्नोत्रशिवयज्ञेबहिष्कृतः

हे मुनी, जो तांत्रिक नाही, अधिकृत नाही, पण वरच्या दिशेने त्रिपुंड किंवा तापलेल्या चक्राचे चिन्ह लावतो, तो शिवयज्ञातून वर्ज्य असतो.

तत्रैतेबहवोलोकाबृहज्जाबालचोदिताः तेविचार्याःप्रयत्नेनततोभस्मरतोभवेत्

बृहज्जाबालामध्ये सांगितल्याप्रमाणे, असे अनेक लोक आहेत, त्यांची काळजीपूर्वक परीक्षा करावी; आणि जे भस्मधारी आहेत, त्यांनाच स्वीकारावे.

यच्चंदनैश्चंदनकेपिमिश्रंधार्यंहिभस्मैवत्रिपुंड्रभस्मना विभूतिभालोपरिकिंचनापिधार्यंसदानोयदिसंतिबुद्धयः

भस्म जर चंदन किंवा चंदनाच्या लेपात मिसळून त्रिपुंड म्हणून लावले असेल, तर ज्यांना समज आहे, त्यांनी कपाळावर भस्मावर कधीच दुसरे काही लावू नये.

स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्मद्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदासकलाघहन्त्री

स्त्रियांनी त्रिपुंड केसांच्या मुळांपर्यंत लावावे; द्विज व इतरांनी तसेच विधवांनी भस्म लावावे. तसेच चार आश्रमातील लोकांनी नेहमी शुद्ध विभूती लावावी, जी मुक्ती देते आणि सर्व पापे नष्ट करते.

त्रिपुण्ड्रंकुरुतेयस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः

जो कोणी विधिपूर्वक भस्माने त्रिपुंड लावतो, तो मोठ्या पापांच्या समूहातून आणि लहान पापांतूनही मुक्त होतो.