शिवपुराणम्

श्रौतंभस्मतथास्मार्तंद्विजानामेवकीर्तितम् अन्येषामपिसर्वेषामपरंभस्मलौकिकम्

श्रौत आणि स्मार्त भस्म हे फक्त द्विजांसाठी सांगितले आहे; इतर सर्वांसाठी लौकिक भस्म सांगितले आहे.

धारणंमंत्रतः प्रोक्तंद्विजानांमुनिपुंगवैः केवलंधारणंज्ञेयमन्येषांमंत्रवर्जितम्

द्विजांसाठी श्रेष्ठ ऋषींनी मंत्रासह धारणा सांगितली आहे; इतरांसाठी मात्र मंत्राशिवायच धारणा करावी.

आग्नेयमुच्यतेभस्मदग्धगोमयसंभवम् तदापिद्रव्यमित्युक्तंत्रिपुंड्रस्यमहामुने

गोमय जाळून तयार झालेली राख 'आग्नेय' म्हणतात; ही देखील त्रिपुंडासाठी योग्य आहे, हे महर्षे.

अग्निहोत्रोत्थितंभस्मसंग्राह्यंवामनीषिभिः अन्ययज्ञोत्थितंवापित्रिपुण्ड्रस्यचधारणे

अग्निहोत्रातून मिळालेली राख जाणकारांनी घ्यावी, किंवा इतर यज्ञातून मिळालेली राखही त्रिपुंडासाठी वापरावी.

अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः सप्तभिधूलनंकार्यंभस्मनासजलेनच

जाबाल उपनिषदातील 'अग्नि' इत्यादी मंत्रांनी, तोंडातील पाण्याने राख सात वेळा शिंपडावी.

वर्णानामाश्रमाणांचमंत्रतोमंत्रतोपि च त्रिपुंड्रोद्धूलनंप्रोक्तजाबालैरादरेणच

सर्व वर्ण आणि आश्रमांसाठी, मंत्रासह किंवा मंत्राशिवाय, त्रिपुंड लावणे जाबाल ऋषींनी आदराने सांगितले आहे.

भस्मनोद्धूलनंचैवयथातिर्यक्त्रिपुंड्रकम् प्रमादादपिमोक्षार्थीनत्यजेदितिविश्रुतिः

राख आणि आडवे त्रिपुंड चुकून जरी लावले तरी, मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी ते कधीही सोडू नये, अशी परंपरा आहे.

शिवेनविष्णुनाचैवतथातिर्यक्त्रिपुंड्रकम् उमादेवीचलक्ष्मींश्चवाचान्याभिश्चनित्यशः

शिव, विष्णू, तसेच उमा देवी, लक्ष्मी आणि इतर देवीसुद्धा नेहमी आडवे त्रिपुंड लावतात.

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैरपिचसंस्करैः अपभ्रंशैर्धृतंभस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र — संस्कारयुक्त असो वा नसलेले — सर्वांनी स्वतःच्या हाताने राखेचे त्रिपुंड लावावे.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरंतिये तेषांनास्तिसमाचारोवर्णाश्रमसमन्वितः

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांच्या वर्तनाला वर्ण किंवा आश्रम यांचा बंधन राहत नाही.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरंतिये तेषांनास्तिविनिमुंक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांना कोट्यवधी जन्मानंतरही संसारातून मुक्ती मिळत नाही.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरन्तिये तेषांनास्तिशिवज्ञानंकल्पकोटिशतैरपि

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांना शंकराचे ज्ञान शेकडो कोटी कल्पांनंतरही मिळत नाही.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रं च श्रद्धयानाचरन्तिये तेमहापातकैर्युक्ता इतिशास्त्रीयनिर्णयः

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, ते मोठ्या पापांशी जोडलेले असतात, असे शास्त्र सांगते.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरन्ति ये तेषामाचरितं सर्वंविपरीतफलाय हि

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांनी केलेल्या सर्व कर्मांचे उलटेच फळ मिळते.

महापातकयुक्तानां जंतूनांशर्वविद्विषाम् त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषोजायतेसुदृढं मुने

महापापी आणि शर्वाचा द्वेष करणाऱ्यांना त्रिपुंड लावण्याबद्दल प्रचंड तिरस्कार वाटतो, हे ऋषे.

शिवाग्निकार्यं यः कृत्वाकुर्यात्त्रियायुषात्मवित् मुच्यतेसर्वपापैस्तुस्पृष्टेनभस्मनानरः

जो मनुष्य शिवाग्निकर्म करून राखेने त्रिपुंड लावतो, तो अल्पायुषी असला तरी सर्व पापांतून मुक्त होतो.

सितेनभस्मनाकुर्यात्त्रिसन्ध्यंयस्त्रिपुण्ड्रकम् सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेनसहमोदते

जो पांढऱ्या राखेने दिवसातील तीन संध्याकाळी त्रिपुंड लावतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शिवासोबत आनंदी राहतो.

सितेनभस्मना कुर्यालाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् योसावनादिभूतान्हिलोकानाप्तो मृतोभवेत्

जो पांढऱ्या राखेने कपाळावर त्रिपुंड लावतो, तो ब्रह्मादि लोकांना प्राप्त होतो आणि मृत्यूनंतर मुक्त होतो.

अकृत्वा भस्मनास्नानं न जपेद्वैषडक्षरम् त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिनाभस्मनाजपेत्

राखेने स्नान न करता षडक्षरी मंत्राचा जप करू नये; पण विधीपूर्वक राखेचे त्रिपुंड लावून तो मंत्र जपावा.

अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा उषःपापान्वितो वापिमूर्खो वा पतितोपि वा

कोणताही माणूस, तो श्रेष्ठ असो वा नीच, कितीही पापी असो, पहाटेच्या पापांनी ग्रस्त असो, अज्ञानी असो, किंवा पतित असो—

यस्मिन्देशेवसेन्नित्यंभूतिशासनसंयुतः सर्वतीर्थैश्चक्रतुभिःसांनिध्यंक्रियतेसदा

ज्या ठिकाणी नेहमी भस्मधारणाची आज्ञा पाळली जाते, तिथे सर्व तीर्थे आणि यज्ञांचे पुण्य नेहमीच वास करते.

त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः

ज्याच्या अंगावर त्रिपुंड आहे, अशा जीवाला सर्व देव-दानवांनी सन्मान करावा; तो कितीही पापी असला तरी त्याचे मन शुद्ध असते—आणि जर त्याच्यात श्रद्धा असेल तर त्याचे महत्त्व किती अधिक!

यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः

जिथे शिवज्ञान असलेला, भस्मधारणाची आज्ञा पाळणारा पुरुष सहजपणे जातो, तिथे सर्व तीर्थे एकत्र येतात.

बहुनात्रकिमुक्तेनधार्यंभस्मसदा बुधैः लिंगार्चनंसदाकार्यंजप्योमंत्रःषडक्षरः

यापेक्षा अधिक काय सांगावे? ज्ञानी लोकांनी नेहमी भस्म धारण करावे; लिंगाची पूजा आणि षडक्षरी मंत्राचा जप नेहमी करावा.

ब्रह्मणाविष्णुनावापि रुद्रेणमुनिभिः सुरैः भस्मधारणमाहात्म्यंनशक्यंपरिभाषितुम्

ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ऋषी किंवा देवसुद्धा भस्मधारणाचे महात्म्य पूर्णपणे सांगू शकत नाहीत.

इति वर्णाश्रमाचारोलुप्तवर्णक्रियोपि च पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्यधारणात्सोपिमुच्यते

जो आपले वर्णाश्रमाचे कर्तव्य सोडतो किंवा ज्याचे संस्कार हरवले आहेत, तोही फक्त एकदाच त्रिपुंड लावल्याने पापातून मुक्त होतो.

येभस्मधारिणंत्यक्त्वाकर्मकुर्वंतिमानवाः तेषां नास्तिविनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः

जे लोक भस्मधारण करणाऱ्याला दुर्लक्षित करून कर्मकांड करतात, त्यांना कोट्यवधी जन्मानंतरही संसारातून मुक्ती मिळत नाही.

ते नाधीतंगुरोःसर्वंतेनसर्वमनुष्ठितम् येनविप्रेणशिरसित्रिपुंड्रंभस्मनाकृतम्

ज्या ब्राह्मणाने आपल्या डोक्यावर भस्माचे त्रिपुंड लावले नाही, त्याने गुरुंकडून जे काही शिकलं किंवा केले, ते सर्व व्यर्थ ठरते.

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वानराः कुर्वंतिताडनम् तेषांचंडालतोजन्मब्रह्मन्नूह्यंविपश्चिता

जे पुरुष भस्मधारण करणाऱ्याला पाहून त्याच्यावर अन्याय करतात, त्यांचा जन्म चांडाळापेक्षाही नीच आहे, असे ज्ञानी लोक मानतात.