शिवपुराणम्

ब्रह्मस्वहरणंकृत्वाहत्वापिब्राह्मणान्बहून् नलिप्यतेनरः पापैःशिवनामजपादरः

कोणी ब्राह्मणांचे धन चोरले किंवा अनेक ब्राह्मणांचा वध केला, तरी जो श्रद्धेने ‘शिव’चे नाव जपतो, त्याला पाप चिकटत नाही.

विलोक्यवेदानखिलाञ्छिवनामजपःपरम् संसारतारणोपाय इतिपूर्वैर्विनिश्चितः

सर्व वेदांचा अभ्यास केल्यानंतर पूर्वजांनी ठरवले आहे की, ‘शिव’चे नाव जपणे हाच संसारातून मुक्त होण्याचा मार्ग आहे.

किंबहूक्त्यामुनिश्रेष्ठाः श्लोकेनैकेनवच्म्यहम् शिवनाम्नोमहिमानंसर्वपापापहारिणम्

हे श्रेष्ठ ऋषी, जास्त बोलण्यात काय अर्थ? एका श्लोकात सांगतो—‘शिव’च्या नावाची महती ही आहे की ते सर्व पापे नष्ट करते.

पापानांहरणेशंभोर्नामः शक्तिर्हिपावनी शक्नोतिपातकंतावत्कर्तुंनापिनरः क्वचित्

‘शंभू’च्या नावाची पावन शक्ती अशी आहे की, कोणीही माणूस इतके मोठे पाप करू शकत नाही, जे हे नाव नाहीसे करू शकत नाही.

शिवनामप्रभावेणलेभेसद्गतिमुत्तमाम् इन्द्रद्युम्ननृपःपूर्वंमहापापः पुरामुने

‘शिव’च्या नावाच्या प्रभावाने, पूर्वी मोठा पापी असलेला राजा इन्द्रद्युम्न, श्रेष्ठ गतीला पोहोचला, हे ऋषी.

तथाकाचिद्द्विजायोषासौमुनेबहुपापिनी शिवनामप्रभावेणलेभेसद्गतिमुत्तमाम्

त्याचप्रमाणे, एक द्विज कन्या जी फार पापी होती, तिलाही ‘शिव’च्या नावाच्या प्रभावाने श्रेष्ठ गती मिळाली, हे ऋषी.

इत्युक्तंवोद्विजश्रेष्ठानाममाहात्म्यमुत्तमम् शृणुध्वंभस्ममाहात्म्यंसर्वपावनपावनम्

म्हणून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मी तुम्हाला नावाची सर्वोच्च महती सांगितली. आता सर्व पापे शुद्ध करणाऱ्या भस्माची महती ऐका.

द्विविधंभस्मसंप्रोक्तंसर्वमंगलदंपरम् तत्प्रकारमहंवक्ष्येसावधानतयाशृणु

भस्माचे दोन प्रकार सांगितले आहेत, जे सर्व मंगल देणारे आहेत. ते प्रकार मी तुला सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

एकंज्ञेयं महाभस्मद्वितीयंस्वल्पसंज्ञकम् महाभस्म इतिप्रोक्तंभस्मनानाविधंपरम्

एकाला ‘महाभस्म’ म्हणतात, दुसऱ्याला ‘स्वल्प’ असे नाव आहे. ‘महाभस्म’ हे अनेक श्रेष्ठ प्रकारचे असते.

तद्भस्मत्रिविधंप्रोक्तंश्रोतंस्मार्तंचलौकिकम् भस्मैव स्वल्पसज्ञाहिबहुधापरिकीर्तितम्

ते भस्म तीन प्रकारचे सांगितले आहे—श्रौत, स्मार्त आणि लौकिक. ‘स्वल्प’ भस्मही अनेक प्रकारांनी वर्णन केले आहे.

श्रौतंभस्मतथास्मार्तंद्विजानामेवकीर्तितम् अन्येषामपिसर्वेषामपरंभस्मलौकिकम्

श्रौत आणि स्मार्त भस्म हे फक्त द्विजांसाठी सांगितले आहे; इतर सर्वांसाठी लौकिक भस्म सांगितले आहे.

धारणंमंत्रतः प्रोक्तंद्विजानांमुनिपुंगवैः केवलंधारणंज्ञेयमन्येषांमंत्रवर्जितम्

द्विजांसाठी श्रेष्ठ ऋषींनी मंत्रासह धारणा सांगितली आहे; इतरांसाठी मात्र मंत्राशिवायच धारणा करावी.

आग्नेयमुच्यतेभस्मदग्धगोमयसंभवम् तदापिद्रव्यमित्युक्तंत्रिपुंड्रस्यमहामुने

गोमय जाळून तयार झालेली राख 'आग्नेय' म्हणतात; ही देखील त्रिपुंडासाठी योग्य आहे, हे महर्षे.

अग्निहोत्रोत्थितंभस्मसंग्राह्यंवामनीषिभिः अन्ययज्ञोत्थितंवापित्रिपुण्ड्रस्यचधारणे

अग्निहोत्रातून मिळालेली राख जाणकारांनी घ्यावी, किंवा इतर यज्ञातून मिळालेली राखही त्रिपुंडासाठी वापरावी.

अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः सप्तभिधूलनंकार्यंभस्मनासजलेनच

जाबाल उपनिषदातील 'अग्नि' इत्यादी मंत्रांनी, तोंडातील पाण्याने राख सात वेळा शिंपडावी.

वर्णानामाश्रमाणांचमंत्रतोमंत्रतोपि च त्रिपुंड्रोद्धूलनंप्रोक्तजाबालैरादरेणच

सर्व वर्ण आणि आश्रमांसाठी, मंत्रासह किंवा मंत्राशिवाय, त्रिपुंड लावणे जाबाल ऋषींनी आदराने सांगितले आहे.

भस्मनोद्धूलनंचैवयथातिर्यक्त्रिपुंड्रकम् प्रमादादपिमोक्षार्थीनत्यजेदितिविश्रुतिः

राख आणि आडवे त्रिपुंड चुकून जरी लावले तरी, मुक्ती इच्छिणाऱ्यांनी ते कधीही सोडू नये, अशी परंपरा आहे.

शिवेनविष्णुनाचैवतथातिर्यक्त्रिपुंड्रकम् उमादेवीचलक्ष्मींश्चवाचान्याभिश्चनित्यशः

शिव, विष्णू, तसेच उमा देवी, लक्ष्मी आणि इतर देवीसुद्धा नेहमी आडवे त्रिपुंड लावतात.

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैरपिचसंस्करैः अपभ्रंशैर्धृतंभस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र — संस्कारयुक्त असो वा नसलेले — सर्वांनी स्वतःच्या हाताने राखेचे त्रिपुंड लावावे.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरंतिये तेषांनास्तिसमाचारोवर्णाश्रमसमन्वितः

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांच्या वर्तनाला वर्ण किंवा आश्रम यांचा बंधन राहत नाही.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरंतिये तेषांनास्तिविनिमुंक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांना कोट्यवधी जन्मानंतरही संसारातून मुक्ती मिळत नाही.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरन्तिये तेषांनास्तिशिवज्ञानंकल्पकोटिशतैरपि

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांना शंकराचे ज्ञान शेकडो कोटी कल्पांनंतरही मिळत नाही.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रं च श्रद्धयानाचरन्तिये तेमहापातकैर्युक्ता इतिशास्त्रीयनिर्णयः

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, ते मोठ्या पापांशी जोडलेले असतात, असे शास्त्र सांगते.

उद्धूलनंत्रिपुंड्रंचश्रद्धयानाचरन्ति ये तेषामाचरितं सर्वंविपरीतफलाय हि

जे श्रद्धेने त्रिपुंड लावतात, त्यांनी केलेल्या सर्व कर्मांचे उलटेच फळ मिळते.

महापातकयुक्तानां जंतूनांशर्वविद्विषाम् त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषोजायतेसुदृढं मुने

महापापी आणि शर्वाचा द्वेष करणाऱ्यांना त्रिपुंड लावण्याबद्दल प्रचंड तिरस्कार वाटतो, हे ऋषे.

शिवाग्निकार्यं यः कृत्वाकुर्यात्त्रियायुषात्मवित् मुच्यतेसर्वपापैस्तुस्पृष्टेनभस्मनानरः

जो मनुष्य शिवाग्निकर्म करून राखेने त्रिपुंड लावतो, तो अल्पायुषी असला तरी सर्व पापांतून मुक्त होतो.

सितेनभस्मनाकुर्यात्त्रिसन्ध्यंयस्त्रिपुण्ड्रकम् सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेनसहमोदते

जो पांढऱ्या राखेने दिवसातील तीन संध्याकाळी त्रिपुंड लावतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शिवासोबत आनंदी राहतो.

सितेनभस्मना कुर्यालाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् योसावनादिभूतान्हिलोकानाप्तो मृतोभवेत्

जो पांढऱ्या राखेने कपाळावर त्रिपुंड लावतो, तो ब्रह्मादि लोकांना प्राप्त होतो आणि मृत्यूनंतर मुक्त होतो.

अकृत्वा भस्मनास्नानं न जपेद्वैषडक्षरम् त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिनाभस्मनाजपेत्

राखेने स्नान न करता षडक्षरी मंत्राचा जप करू नये; पण विधीपूर्वक राखेचे त्रिपुंड लावून तो मंत्र जपावा.