शिवपुराणम्

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

नंतर सर्व अंगातील आजार आणि सर्व आनंद नाहीसे होतात. सरावामुळे हे कष्ट सहन करता येतात आणि शेवटी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मंगलता प्राप्त होते.

मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम् कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्

मनन कसे असावे, ब्रह्मन्? आणि श्रवण कसे करावे? कीर्तन कसे करावे? कृपया हे खरेखुरे सांग.

पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत् तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्

पूजा, जप, गुण, रूप, आणि लीलांची नावे यांचे मनाने, युक्तीने आणि प्रेमाने शुद्ध विचार करणे—हेच अखंड मनन आहे. ईश्वरदृष्टीने मिळणारे आणि सर्व साधनांमध्ये हेच श्रेष्ठ आहे.

गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम् वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति सा धनमत्र मध्यम्

गीतातून, श्रुतीच्या शब्दांतून किंवा साध्या भाषेतून, शंभूच्या महिमा, गुण, रूप आणि लीलांची नावे रसाळपणे आणि स्पष्टपणे स्तुती करणे—हेच कीर्तन मानले जाते आणि हे मध्यम साधन आहे.

येनापि केन करणेन च शब्दपुंजं यत्र क्वचिच्छिवपरं श्रवणेंद्रियेण स्त्रीकेलिवद्दृढतरं प्रणिधीयते यत्तद्वै बुधाः श्रवणमत्र जगत्प्रसिद्धम्

कोणत्याही साधनाने, कुठेही, शिवाचे शब्द कानांनी जितक्या एकाग्रतेने—जशी स्त्रीच्या खेळकर मिठीत—ऐकले जातात, तेच जगात प्रसिद्ध असलेले श्रवण समजावे.

सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात् सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते

सज्जनांच्या संगतीने प्रथम श्रवण होते, मग पशुपतीचे कीर्तन, आणि ते दृढ झाले की मनन सर्वश्रेष्ठ ठरते. शेवटी शंकराच्या कृपादृष्टीने सर्व काही घडते.

अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः

या साधनाच्या महात्म्यावर पूर्वी ऋषींनी एक कथा सांगितली आहे. तुमच्यासाठी ती मी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका.

पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे

पूर्वी माझे गुरु व्यास, पराशरमुनींचे पुत्र, सरस्वतीच्या पवित्र काठी तप करत होते आणि मनात अस्वस्थ होते.

गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्

तेथे योगायोगाने जात असताना, सूर्यप्रकाशासारख्या तेजस्वी विमानात भगवान सनत्कुमार माझ्या गुरूंना दिसले.

ध्यानारूढः प्रबुद्धो ऽसौ ददर्श तमजात्मजम् प्रणिपत्याह संभ्रांतः परं कौतूहलं मुनिः

ध्यानस्थ अवस्थेतून जागे झाल्यावर त्यांनी अजन्म्याला पाहिले. नम्रपणे वाकून, त्या ऋषींनी मोठ्या उत्सुकतेने विचारले.

दत्त्वार्घ्यमस्मै प्रददौ देवयोग्यं च विष्टिरम् प्रसन्नः प्राह तं प्रह्वं प्रभुर्गंभीरया गिरा

त्यांनी त्यांना अर्घ्य दिले आणि देवासाठी योग्य आसन दिले. प्रसन्न होऊन प्रभूंनी वाकलेल्या गुरूंना गंभीर आवाजात बोलले.

सत्यं वस्तु मुने दध्याः साक्षात्करणगोचरः स शिवोथासहायोत्र तपश्चरसि किं कृते

हे मुनी, सत्यस्वरूप वस्तूचे ध्यान कर, जी प्रत्यक्ष अनुभवता येते. येथे शिवाच्या सहवासात, कोणत्या हेतूने तू तप करतोस?

एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः

कुमाराने असे विचारल्यावर, त्या ऋषींनी आपली इच्छा सांगितली—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष, हे सर्व वेदमार्गाने श्रद्धेने साध्य करायचे आहेत.

बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः

तुझ्या कृपेने मी या जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या आहेत; आणि मी सर्व प्रकारे गुरुही झालो आहे, हे खरेच आहे.

मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम् तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्

मुक्ती मिळवण्यासाठी जे ज्ञान हवे ते मला होत नाही—हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण त्यामागचं कारण मला कळत नाही.

इत्थं कुमारो भगवान् व्यासेन मुनिनार्थितः समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्

अशा प्रकारे, कुमार भगवान व्यास ऋषींनी विनंती केल्यावर, समर्थ असलेल्या कुमाराने ब्राह्मणश्रेष्ठांना मुक्तीचं नक्की कारण सांगितलं.

श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम् त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्

शंभूचं ऐकणं, कीर्तन करणं आणि मनन करणं—ही तीन मोठी साधनं वेदांनी मान्य केली आहेत.

पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्

पूर्वी मी गोंधळात पडलो होतो, दुसऱ्या साधनांच्या शोधात अस्वस्थ झालो होतो; म्हणून मी अचल मंदर पर्वतावर जाऊन तपश्चर्या केली.

शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नन्दिकेश्वरः स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः

मग शंकराच्या आज्ञेने भगवान नंदीश्वर माझ्यासमोर आले—ते दयाळू, सर्वांचा साक्षीदार आणि गणांचे स्वामी आहेत.

उवाच मह्यं सस्नेहं मुक्तिसाधनमुत्तमम् श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं वेदसंमतम्

त्यांनी मला प्रेमाने मुक्तीचं उत्तम साधन सांगितलं—शंभूचं ऐकणं, कीर्तन करणं आणि मनन करणं, जे वेदांनी मान्य केलं आहे.

त्रिकं च साधनं मुक्तौ शिवेन मम भाषितम् श्रवणादिं ब्रह्मन्कुरुष्वेति मुहुर्मुहुः

ही तीन साधनं मला स्वतः शंकरांनी सांगितली—'हे ब्राह्मण, पुन्हा पुन्हा ऐकणं आणि इतर साधनं कर.'

एवमुक्त्वा ततो व्यासं सानुगो विधिनंदनः जगाम स्वविमानेन पदं परमशोभनम्

असं सांगून, आपल्या अनुयायांसह आनंदी भगवान आपल्या सुंदर विमानातून अत्युत्तम स्थानाकडे गेले.

एवमुक्तं समासेन पूर्ववृत्तांतमुत्तमम् श्रवणादित्रयं सूत मुक्त्योपायस्त्वयेरितः

अशा प्रकारे, पूर्वीची उत्तम कथा संक्षेपाने सांगितली गेली; हे सूत, ऐकणं यापासून सुरू होणारी तीन साधनं तू मुक्तीचा मार्ग म्हणून सांगितलीस.

श्रवणादित्रिके ऽशक्तः किं कृत्वा मुच्यते जनः अयत्नेनैव मुक्तिः स्यात्कर्मणा केन हेतुना

जो ऐकणं वगैरे तीन साधनं करू शकत नाही, तो काय केल्याने मुक्त होतो? कोणत्या कृतीने, सहजपणे, मुक्ती मिळते?

श्रवणादित्रिके ऽशक्तो लिंगं बेरं च शांकरम् संस्थाप्य नित्यमभ्यर्च्य तरेत्संसारसागरम्

जो ऐकणं वगैरे तीन साधनं करू शकत नाही, त्याने शंकराचं लिंग किंवा मूर्ती स्थापन करावी, रोज भक्तीने पूजा करावी आणि अशा प्रकारे संसारसागर पार करावा.

अपि द्रव्यं वहेदेव यथाबलमवंचयन् अर्पयेल्लिंगबेरार्थमर्चयेदपि संततम्

आपल्या शक्तीनुसार, फसवणूक न करता, जशी जमेल तशी सामग्री आणावी, ती लिंग किंवा मूर्तीच्या पूजेसाठी अर्पण करावी आणि नेहमी पूजा करावी.

मंडपं गोपुरं तीर्थं मठं क्षेत्रं तथोत्सवम् वस्त्रं गंधं च माल्यं च धूपं दीपं च भक्तितः

भक्तीने मंडप, प्रवेशद्वार, तीर्थक्षेत्र, मठ, क्षेत्र, उत्सव, वस्त्र, सुगंध, फुलांची माळ, धूप आणि दिवा अर्पण करावा.

विविधान्नं च नैवेद्यमपूपव्यंजनैर्युतम् छत्रं ध्वजं च व्यजनं चामरं चापि सांगकम्

विविध प्रकारचं अन्न, अपूप आणि भाज्यांसह नैवेद्य, छत्र, ध्वज, पंखा आणि चामर सर्व सामानासह अर्पण करावं.

राजोपचारवत्सर्वं धारयेल्लिंगबेरयोः प्रदक्षिणां नमस्कारं यथाशक्ति जपं तथा

राजाच्या सन्मानाप्रमाणे सर्व मान लिंग आणि मूर्तीला द्यावा, प्रदक्षिणा, नमस्कार आणि आपल्या शक्तीनुसार जप करावा.