शिवपुराणम्

अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

आता, सर्वात श्रेष्ठ साध्य काय? त्याचे श्रेष्ठ साधन कोणते? आणि साधक कसा असावा? हे सत्य आम्हाला सांगा.

साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् साधकस्तत्प्रसादाद्यो ऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

शिवपदप्राप्ती हेच साध्य आहे; त्याची सेवा हेच साधन आहे; आणि जो शिवाच्या कृपेने नश्वर फळांची इच्छा सोडतो, तोच खरा साधक आहे.

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

वेदांनी सांगितलेली कर्मे करून, त्यांचे मोठे फळ अर्पण केल्यावर, परमेश्वराचे स्थान मिळते आणि त्यानंतर त्याच्या लोकात वगैरे राहण्याची अवस्था येते.

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार, सर्वश्रेष्ठ फळ मिळते; त्याची साधने अनेक प्रकारची असून, ती प्रत्यक्ष ईश्वराने शिकवलेली आहेत.

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

आता मी तुम्हाला या सर्वाचा सार सांगतो—कानाने ऐकणे आणि वाणीने कीर्तन करणे हेच मुख्य साधन आहे.

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

मनाने चिंतन करणे हे मोठे साधन मानले जाते. महेश्वराचे श्रवण, कीर्तन आणि मनन करावे.

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेना ऽमुना परम् साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

आपल्यासाठी शास्त्राचा आधार म्हणजे हे साधनच आहे. या मार्गाने सर्वार्थसिद्धी साध्य करण्यासाठी, तुम्ही फक्त त्यातच एकनिष्ठ व्हा.

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

डोळ्यांनी जे प्रत्यक्ष दिसते त्यावर लोक वागत असतात. पण जे प्रत्यक्ष दिसत नाही, ते कानांनी ऐकून लोक समजून घेतात आणि तसेच वागतात.

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

म्हणून प्रथम श्रवण करणे महत्त्वाचे आहे. गुरुमुखातून ऐकल्यावर बुद्धिमान माणूस उरलेली कीर्तन आणि मनन ही साधने पूर्ण करतो.

क्रमान्मननपर्यंते साधने ऽस्मिन्सुसाधिते शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः

या साधनेचे सर्व टप्पे—मननापर्यंत—पूर्णपणे साधल्यावर, शिवयोग प्राप्त होतो आणि त्यानंतर क्रमाने सालोक्य वगैरे अवस्था हळूहळू येतात.

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

नंतर सर्व अंगातील आजार आणि सर्व आनंद नाहीसे होतात. सरावामुळे हे कष्ट सहन करता येतात आणि शेवटी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मंगलता प्राप्त होते.

मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम् कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्

मनन कसे असावे, ब्रह्मन्? आणि श्रवण कसे करावे? कीर्तन कसे करावे? कृपया हे खरेखुरे सांग.

पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत् तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्

पूजा, जप, गुण, रूप, आणि लीलांची नावे यांचे मनाने, युक्तीने आणि प्रेमाने शुद्ध विचार करणे—हेच अखंड मनन आहे. ईश्वरदृष्टीने मिळणारे आणि सर्व साधनांमध्ये हेच श्रेष्ठ आहे.

गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम् वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति सा धनमत्र मध्यम्

गीतातून, श्रुतीच्या शब्दांतून किंवा साध्या भाषेतून, शंभूच्या महिमा, गुण, रूप आणि लीलांची नावे रसाळपणे आणि स्पष्टपणे स्तुती करणे—हेच कीर्तन मानले जाते आणि हे मध्यम साधन आहे.

येनापि केन करणेन च शब्दपुंजं यत्र क्वचिच्छिवपरं श्रवणेंद्रियेण स्त्रीकेलिवद्दृढतरं प्रणिधीयते यत्तद्वै बुधाः श्रवणमत्र जगत्प्रसिद्धम्

कोणत्याही साधनाने, कुठेही, शिवाचे शब्द कानांनी जितक्या एकाग्रतेने—जशी स्त्रीच्या खेळकर मिठीत—ऐकले जातात, तेच जगात प्रसिद्ध असलेले श्रवण समजावे.

सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात् सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते

सज्जनांच्या संगतीने प्रथम श्रवण होते, मग पशुपतीचे कीर्तन, आणि ते दृढ झाले की मनन सर्वश्रेष्ठ ठरते. शेवटी शंकराच्या कृपादृष्टीने सर्व काही घडते.

अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः

या साधनाच्या महात्म्यावर पूर्वी ऋषींनी एक कथा सांगितली आहे. तुमच्यासाठी ती मी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका.

पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे

पूर्वी माझे गुरु व्यास, पराशरमुनींचे पुत्र, सरस्वतीच्या पवित्र काठी तप करत होते आणि मनात अस्वस्थ होते.

गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्

तेथे योगायोगाने जात असताना, सूर्यप्रकाशासारख्या तेजस्वी विमानात भगवान सनत्कुमार माझ्या गुरूंना दिसले.

ध्यानारूढः प्रबुद्धो ऽसौ ददर्श तमजात्मजम् प्रणिपत्याह संभ्रांतः परं कौतूहलं मुनिः

ध्यानस्थ अवस्थेतून जागे झाल्यावर त्यांनी अजन्म्याला पाहिले. नम्रपणे वाकून, त्या ऋषींनी मोठ्या उत्सुकतेने विचारले.

दत्त्वार्घ्यमस्मै प्रददौ देवयोग्यं च विष्टिरम् प्रसन्नः प्राह तं प्रह्वं प्रभुर्गंभीरया गिरा

त्यांनी त्यांना अर्घ्य दिले आणि देवासाठी योग्य आसन दिले. प्रसन्न होऊन प्रभूंनी वाकलेल्या गुरूंना गंभीर आवाजात बोलले.

सत्यं वस्तु मुने दध्याः साक्षात्करणगोचरः स शिवोथासहायोत्र तपश्चरसि किं कृते

हे मुनी, सत्यस्वरूप वस्तूचे ध्यान कर, जी प्रत्यक्ष अनुभवता येते. येथे शिवाच्या सहवासात, कोणत्या हेतूने तू तप करतोस?

एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः

कुमाराने असे विचारल्यावर, त्या ऋषींनी आपली इच्छा सांगितली—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष, हे सर्व वेदमार्गाने श्रद्धेने साध्य करायचे आहेत.

बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः

तुझ्या कृपेने मी या जगात अनेक गोष्टी स्थापन केल्या आहेत; आणि मी सर्व प्रकारे गुरुही झालो आहे, हे खरेच आहे.

मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम् तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्

मुक्ती मिळवण्यासाठी जे ज्ञान हवे ते मला होत नाही—हे खरोखरच आश्चर्यकारक आहे. मी मुक्तीसाठी तप करतो, पण त्यामागचं कारण मला कळत नाही.

इत्थं कुमारो भगवान् व्यासेन मुनिनार्थितः समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्

अशा प्रकारे, कुमार भगवान व्यास ऋषींनी विनंती केल्यावर, समर्थ असलेल्या कुमाराने ब्राह्मणश्रेष्ठांना मुक्तीचं नक्की कारण सांगितलं.

श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम् त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्

शंभूचं ऐकणं, कीर्तन करणं आणि मनन करणं—ही तीन मोठी साधनं वेदांनी मान्य केली आहेत.

पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्

पूर्वी मी गोंधळात पडलो होतो, दुसऱ्या साधनांच्या शोधात अस्वस्थ झालो होतो; म्हणून मी अचल मंदर पर्वतावर जाऊन तपश्चर्या केली.

शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नन्दिकेश्वरः स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः

मग शंकराच्या आज्ञेने भगवान नंदीश्वर माझ्यासमोर आले—ते दयाळू, सर्वांचा साक्षीदार आणि गणांचे स्वामी आहेत.