शिवपुराणम्

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

या कल्पात सृष्टीची सुरुवात होताच, सहा ऋषिकुळांतील मुनी एकमेकांशी बोलू लागले.

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ते ऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

त्यांच्यात 'हेच श्रेष्ठ आहे, हे नाही' असा मोठा वाद झाला आणि मग ते सर्व अमर ब्रह्मदेवाकडे विचारायला गेले.

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन् त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

सर्वांनी विनयाने हात जोडून म्हणाले, 'तुम्हीच सर्व जगाचे कर्ते आणि सर्व कारणांचे कारण आहात.'

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

सर्व तत्त्वांपेक्षा श्रेष्ठ, प्राचीन आणि परम असा पुरुष कोण आहे, ज्याच्यापर्यंत वाणी आणि मन पोहोचू शकत नाहीत?

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेंद्रपूर्वकम् सहभूतेंद्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ज्याच्यापासून ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रिये यांसह सर्व काही प्रथम उत्पन्न होते.

एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः अयं तु परया भक्त्या दृश्यते ना ऽन्यथा क्वचित्

हा देव, महादेव, सर्वज्ञ आणि जगाचा स्वामी आहे; तो फक्त श्रेष्ठ भक्तीनेच दिसतो, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.

रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः

रुद्र, हरि, हर आणि इतर देवतांचे स्वामीही त्याच्या दर्शनासाठी नेहमीच श्रेष्ठ भक्तीने आसुसलेले असतात.

बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

याहून अधिक काय सांगावे? शिवभक्तीने मुक्ती मिळते; कृपेने देवताभक्ती निर्माण होते आणि भक्तीतून कृपा मिळते, जशी बीजातून अंकुर आणि अंकुरातून बीज येते.

तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्

म्हणून, ईश्वराची कृपा मिळवण्यासाठी, द्विजांनो, तुम्ही पृथ्वीवर जाऊन हजार वर्षांचे मोठे यज्ञ करा.

अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं

त्या यज्ञात फक्त शिवाच्या कृपेनेच वेदातील ज्ञानाचा सार, साध्य आणि साधन समजून येतात.

अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

आता, सर्वात श्रेष्ठ साध्य काय? त्याचे श्रेष्ठ साधन कोणते? आणि साधक कसा असावा? हे सत्य आम्हाला सांगा.

साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् साधकस्तत्प्रसादाद्यो ऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

शिवपदप्राप्ती हेच साध्य आहे; त्याची सेवा हेच साधन आहे; आणि जो शिवाच्या कृपेने नश्वर फळांची इच्छा सोडतो, तोच खरा साधक आहे.

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

वेदांनी सांगितलेली कर्मे करून, त्यांचे मोठे फळ अर्पण केल्यावर, परमेश्वराचे स्थान मिळते आणि त्यानंतर त्याच्या लोकात वगैरे राहण्याची अवस्था येते.

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार, सर्वश्रेष्ठ फळ मिळते; त्याची साधने अनेक प्रकारची असून, ती प्रत्यक्ष ईश्वराने शिकवलेली आहेत.

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

आता मी तुम्हाला या सर्वाचा सार सांगतो—कानाने ऐकणे आणि वाणीने कीर्तन करणे हेच मुख्य साधन आहे.

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

मनाने चिंतन करणे हे मोठे साधन मानले जाते. महेश्वराचे श्रवण, कीर्तन आणि मनन करावे.

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेना ऽमुना परम् साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

आपल्यासाठी शास्त्राचा आधार म्हणजे हे साधनच आहे. या मार्गाने सर्वार्थसिद्धी साध्य करण्यासाठी, तुम्ही फक्त त्यातच एकनिष्ठ व्हा.

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

डोळ्यांनी जे प्रत्यक्ष दिसते त्यावर लोक वागत असतात. पण जे प्रत्यक्ष दिसत नाही, ते कानांनी ऐकून लोक समजून घेतात आणि तसेच वागतात.

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

म्हणून प्रथम श्रवण करणे महत्त्वाचे आहे. गुरुमुखातून ऐकल्यावर बुद्धिमान माणूस उरलेली कीर्तन आणि मनन ही साधने पूर्ण करतो.

क्रमान्मननपर्यंते साधने ऽस्मिन्सुसाधिते शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः

या साधनेचे सर्व टप्पे—मननापर्यंत—पूर्णपणे साधल्यावर, शिवयोग प्राप्त होतो आणि त्यानंतर क्रमाने सालोक्य वगैरे अवस्था हळूहळू येतात.

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

नंतर सर्व अंगातील आजार आणि सर्व आनंद नाहीसे होतात. सरावामुळे हे कष्ट सहन करता येतात आणि शेवटी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मंगलता प्राप्त होते.

मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम् कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्

मनन कसे असावे, ब्रह्मन्? आणि श्रवण कसे करावे? कीर्तन कसे करावे? कृपया हे खरेखुरे सांग.

पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत् तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्

पूजा, जप, गुण, रूप, आणि लीलांची नावे यांचे मनाने, युक्तीने आणि प्रेमाने शुद्ध विचार करणे—हेच अखंड मनन आहे. ईश्वरदृष्टीने मिळणारे आणि सर्व साधनांमध्ये हेच श्रेष्ठ आहे.

गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम् वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति सा धनमत्र मध्यम्

गीतातून, श्रुतीच्या शब्दांतून किंवा साध्या भाषेतून, शंभूच्या महिमा, गुण, रूप आणि लीलांची नावे रसाळपणे आणि स्पष्टपणे स्तुती करणे—हेच कीर्तन मानले जाते आणि हे मध्यम साधन आहे.

येनापि केन करणेन च शब्दपुंजं यत्र क्वचिच्छिवपरं श्रवणेंद्रियेण स्त्रीकेलिवद्दृढतरं प्रणिधीयते यत्तद्वै बुधाः श्रवणमत्र जगत्प्रसिद्धम्

कोणत्याही साधनाने, कुठेही, शिवाचे शब्द कानांनी जितक्या एकाग्रतेने—जशी स्त्रीच्या खेळकर मिठीत—ऐकले जातात, तेच जगात प्रसिद्ध असलेले श्रवण समजावे.

सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात् सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते

सज्जनांच्या संगतीने प्रथम श्रवण होते, मग पशुपतीचे कीर्तन, आणि ते दृढ झाले की मनन सर्वश्रेष्ठ ठरते. शेवटी शंकराच्या कृपादृष्टीने सर्व काही घडते.

अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः

या साधनाच्या महात्म्यावर पूर्वी ऋषींनी एक कथा सांगितली आहे. तुमच्यासाठी ती मी सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका.

पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे

पूर्वी माझे गुरु व्यास, पराशरमुनींचे पुत्र, सरस्वतीच्या पवित्र काठी तप करत होते आणि मनात अस्वस्थ होते.

गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्

तेथे योगायोगाने जात असताना, सूर्यप्रकाशासारख्या तेजस्वी विमानात भगवान सनत्कुमार माझ्या गुरूंना दिसले.