शिवपुराणम्

श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमशतानि च एतच्छिवपुराणस्य नार्हंत्यल्पां कलामपि

शेकडो श्रुती, स्मृती, पुराण, इतिहास आणि आगम ग्रंथही या शिवपुराणाच्या एक लहानशा अंशासही पोहोचू शकत नाहीत.

शैवं पुराणममलं शिवकीर्तितं तद्व्यासेन शैवप्रवणेन न संगृहीतम् संक्षेपतः सकलजीवगुणोपकारे तापत्रयघ्नमतुलं शिवदं सतां हि

हे निर्मळ शैव पुराण, जे शिवाने गौरविले आहे, ते शिवाभिमानी व्यासांनी संक्षिप्त केले नाही. हे सर्व जीवांना कल्याणकारी, त्रिविध दुःखांचा नाश करणारे आणि सत्पुरुषांना अद्वितीय मंगल देणारे आहे.

विकैतवो धर्म इह प्रगीतो वेदांतविज्ञानमयः प्रधानः अमत्सरांतर्बुधवेद्यवस्तु सत्कॢप्तमत्रैव त्रिवर्गयुक्तम्

येथे धर्म कपटाशिवाय शिकवला आहे, तो वेदांतज्ञानाने भरलेला आहे. मत्सररहित ज्ञानी लोकांनी जाणावा असा हा विषय येथे योग्य प्रकारे स्थापन केला असून, तो धर्म, अर्थ आणि काम या त्रिवर्गांनी युक्त आहे.

शैवं पुराणतिलकं खलु सत्पुराणं वेदांतवेदविलसत्परवस्तुगीतम् यो वै पठेच्च शृणुयात्परमादरेण शंभुप्रियः स हि लभेत्परमां गतिं वै

शैव पुराण हे खरेच पुराणांचा शिरोमणी आहे, वेदांतज्ञानाने उजळलेले आणि परमतत्त्वाचे गायन करणारे आहे. जो कोणी ते अत्यंत भक्तीने वाचतो किंवा ऐकतो, तो शंभूला प्रिय होतो आणि सर्वोच्च गति प्राप्त करतो.

इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्

हे ऐकून, परमर्षींनी सूताला सांगितले — 'आम्हाला वेदांताचा सार आणि सर्वस्व असलेले, अद्भुत असे हे पुराण सांग.'

इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्

मुनींचे हे शब्द ऐकून सूत अत्यंत आनंदित झाला. त्याने शंकराचे स्मरण करून श्रेष्ठ मुनींना उत्तर दिले.

शृण्वंतु ऋषयः सर्वे स्मृत्वा शिवमनामयम् पुराणप्रवणं शैवं पुराणं वेदसारजम्

सर्व ऋषींनी ऐकावे, शिवाचे स्मरण करून — जो दोषरहित आहे — हे शैव पुराण, पुराणपरंपरेला वाहिलेले आणि वेदांचा सार असलेले.

यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्

जेथे भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य वाढवणारे हे तीन प्रकारचे गीत प्रेमाने गायले जाते.

वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्

जे खरे तत्त्व वेदांताने ओळखले जाते, ते इथे स्पष्टपणे सांगितले आहे.

शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् पुरा कालेन महता कल्पे ऽतीते पुनःपुनः

सर्व ऋषींनो, हे पुराण ऐका; हे वेदांचा सार आहे, जे प्राचीन काळी आणि अनेक कल्पांमध्ये पुन्हा पुन्हा सांगितले गेले आहे.

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

या कल्पात सृष्टीची सुरुवात होताच, सहा ऋषिकुळांतील मुनी एकमेकांशी बोलू लागले.

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ते ऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

त्यांच्यात 'हेच श्रेष्ठ आहे, हे नाही' असा मोठा वाद झाला आणि मग ते सर्व अमर ब्रह्मदेवाकडे विचारायला गेले.

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन् त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

सर्वांनी विनयाने हात जोडून म्हणाले, 'तुम्हीच सर्व जगाचे कर्ते आणि सर्व कारणांचे कारण आहात.'

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

सर्व तत्त्वांपेक्षा श्रेष्ठ, प्राचीन आणि परम असा पुरुष कोण आहे, ज्याच्यापर्यंत वाणी आणि मन पोहोचू शकत नाहीत?

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेंद्रपूर्वकम् सहभूतेंद्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ज्याच्यापासून ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रिये यांसह सर्व काही प्रथम उत्पन्न होते.

एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः अयं तु परया भक्त्या दृश्यते ना ऽन्यथा क्वचित्

हा देव, महादेव, सर्वज्ञ आणि जगाचा स्वामी आहे; तो फक्त श्रेष्ठ भक्तीनेच दिसतो, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.

रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः

रुद्र, हरि, हर आणि इतर देवतांचे स्वामीही त्याच्या दर्शनासाठी नेहमीच श्रेष्ठ भक्तीने आसुसलेले असतात.

बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

याहून अधिक काय सांगावे? शिवभक्तीने मुक्ती मिळते; कृपेने देवताभक्ती निर्माण होते आणि भक्तीतून कृपा मिळते, जशी बीजातून अंकुर आणि अंकुरातून बीज येते.

तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्

म्हणून, ईश्वराची कृपा मिळवण्यासाठी, द्विजांनो, तुम्ही पृथ्वीवर जाऊन हजार वर्षांचे मोठे यज्ञ करा.

अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं

त्या यज्ञात फक्त शिवाच्या कृपेनेच वेदातील ज्ञानाचा सार, साध्य आणि साधन समजून येतात.

अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

आता, सर्वात श्रेष्ठ साध्य काय? त्याचे श्रेष्ठ साधन कोणते? आणि साधक कसा असावा? हे सत्य आम्हाला सांगा.

साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् साधकस्तत्प्रसादाद्यो ऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

शिवपदप्राप्ती हेच साध्य आहे; त्याची सेवा हेच साधन आहे; आणि जो शिवाच्या कृपेने नश्वर फळांची इच्छा सोडतो, तोच खरा साधक आहे.

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

वेदांनी सांगितलेली कर्मे करून, त्यांचे मोठे फळ अर्पण केल्यावर, परमेश्वराचे स्थान मिळते आणि त्यानंतर त्याच्या लोकात वगैरे राहण्याची अवस्था येते.

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार, सर्वश्रेष्ठ फळ मिळते; त्याची साधने अनेक प्रकारची असून, ती प्रत्यक्ष ईश्वराने शिकवलेली आहेत.

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

आता मी तुम्हाला या सर्वाचा सार सांगतो—कानाने ऐकणे आणि वाणीने कीर्तन करणे हेच मुख्य साधन आहे.

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

मनाने चिंतन करणे हे मोठे साधन मानले जाते. महेश्वराचे श्रवण, कीर्तन आणि मनन करावे.

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेना ऽमुना परम् साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

आपल्यासाठी शास्त्राचा आधार म्हणजे हे साधनच आहे. या मार्गाने सर्वार्थसिद्धी साध्य करण्यासाठी, तुम्ही फक्त त्यातच एकनिष्ठ व्हा.

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

डोळ्यांनी जे प्रत्यक्ष दिसते त्यावर लोक वागत असतात. पण जे प्रत्यक्ष दिसत नाही, ते कानांनी ऐकून लोक समजून घेतात आणि तसेच वागतात.

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

म्हणून प्रथम श्रवण करणे महत्त्वाचे आहे. गुरुमुखातून ऐकल्यावर बुद्धिमान माणूस उरलेली कीर्तन आणि मनन ही साधने पूर्ण करतो.