शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सर्वश्रेष्ठ शिव पुराण हे चौवीस हजार श्लोकांचे असून, त्यात सात संहितांचा समावेश आहे. या पुराणाची प्रतिष्ठा वेदाच्या समकक्ष मानली जाते. या सात संहितांमध्ये प्रथम विद्वेश्वर, दुसरी रौद्री, तिसरी शतरुद्र, चौथी कोटिरुद्र, पाचवी उमा, सहावी कैलास आणि सातवी वायवीय या संहितांचा समावेश आहे. या सातही संहितांसह शिव पुराण अत्यंत दिव्य आणि श्रेष्ठ मानले गेले आहे; ते ब्रह्माच्या तुल्य आहे आणि सर्वश्रेष्ठ फल प्रदान करणारे आहे. जो कोणी या शिव पुराणाच्या सातही संहितांचा पूर्ण आणि भक्तिपूर्वक पाठ करतो, तो जीवंत असतानाच मुक्त होतो, असे मानले जाते. शृती, स्मृती, पुराण, इतिहास आणि आगम यांच्या शेकडो ग्रंथांची तुलना केली तरी शिव पुराणाच्या एका अंशाशीही ते समतुल्य ठरत नाहीत. हे शुद्ध शैव पुराण, शिवाने स्वयं प्रशंसित केलेले, व्यासाने संक्षेपात संकलित केले नाही; ते सर्व जीवांच्या हितासाठी अद्वितीय आहे, त्रिविध दुःखांचा नाश करते आणि सत्पुरुषांना शुभता प्रदान करते. येथे धर्म निरपेक्षपणे शिकवला जातो, मुख्यत्वे वेदांत ज्ञानाचा समावेश आहे; हे ज्ञानी, मत्सररहित व्यक्तींसाठी जाणण्यासारखे विषय आहे, आणि जीवनातील तीन पुरुषार्थांनी संपन्न आहे. हे शैव पुराण, पुराणांचा शिरोमणी, वेदांत ज्ञानाने उजळते आणि परम सत्याचे गायन करते; जो कोणी अत्यंत भक्तिपूर्वक याचे पठण किंवा श्रवण करतो, तो शंभूला प्रिय होतो आणि सर्वोच्च लक्ष्य प्राप्त करतो. ही वाणी ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी सूताला म्हणाले, “आम्हाला त्या अद्भुत पुराणाचे, वेदांताचा सार आणि पूर्णत्व असलेले, पठण करून दाखा.” ऋषींच्या या शब्दांनी सूत अत्यंत आनंदित झाला, त्याने शंकराचे स्मरण केले आणि श्रेष्ठ ऋषींना संबोधित केले. “सर्व ऋषींनी शिवाचा, दोषरहित परमेश्वराचा स्मरण करून, शैव पुराण ऐकावे, जे पुराणपरंपरेला आणि वेदांच्या साराला समर्पित आहे. येथे प्रेमपूर्वक गाणे गायले जाते, जे भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य निर्माण करते. वेदांताने जाणले जाणारे सत्य येथे स्पष्टपणे वर्णन केले आहे. सर्व ऋषींनी हे पुराण ऐकावे, जे वेदांचा सार आहे आणि प्राचीन काळात, अनेक कल्पांमध्ये पुन्हा पुन्हा सांगितले गेले आहे. या वर्तमान कल्पात, सृष्टीच्या प्रारंभास, सहा ऋषी कुलांमध्ये संवाद झाला. त्यांच्यात मोठा वाद उत्पन्न झाला—‘हेच सर्वोच्च आहे, हे नाही’—आणि ते अविनाशी ब्रह्माकडे, सृष्टीकर्त्याकडे, उत्तर विचारण्यासाठी गेले. सर्वजण नम्रतेने हात जोडून म्हणाले, ‘तुम्हीच सर्व विश्वांचे निर्माता आहात, प्रत्येक कारणाचे कारण आहात. कोण आहे तो सर्वोच्च पुरुष, सर्व तत्त्वांपलीकडे, प्राचीन आणि अतींद्रिय, जिथे वाणी आणि मन पोहोचू शकत नाहीत? ज्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते—ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रिये—सर्वप्रथम प्रकट होतात.’ ‘हा देव, महान देव, सर्वज्ञ आणि विश्वाचा स्वामी आहे; तो केवळ सर्वोच्च भक्तीनेच दर्शनास येतो, अन्यथा कधीही, कुठेही नाही. रुद्र, हरि, हरा आणि इतर देवांचे स्वामी नेहमीच त्याच्या दर्शनासाठी सर्वोच्च भक्तीची आकांक्षा करतात.’ ‘अधिक काय सांगावे? शिवाची भक्ती केल्याने मुक्ती मिळते; त्याच्या कृपेने देवांची भक्ती उत्पन्न होते, आणि कृपा भक्तीतून जन्मते, जसे अंकुर बीजातून आणि बीज अंकुरातून.’ ‘म्हणून, प्रभूच्या कृपेसाठी, तुम्ही पृथ्वीवर जावे, द्विजजनांनो, आणि हजार वर्षांचा दीर्घ यज्ञ करावा. त्या यज्ञात केवळ शिवाच्या कृपेनेच वेदज्ञानाचा सार, कर्तव्य आणि साधन जाणता येईल.’ ‘आता, कोणते आहे सर्वोच्च लक्ष्य? कोणते आहे त्याचे श्रेष्ठ साधन? कसा साधक असावा? हे सत्य सांगावे.’ ‘लक्ष्य म्हणजे शिवपदाची प्राप्ती; साधन म्हणजे त्याची सेवा; साधक तो, जो त्याच्या कृपेने, क्षणिक फळांची इच्छा सोडून मुक्त झाला आहे.’ ‘वेदात सांगितलेल्या कर्मांचे पालन करून, त्याचे महान फल अर्पण केल्याने, साधक प्रभूच्या सर्वोच्च धामास पोहोचतो, त्याच्या लोकात सहभाग घेतो, आणि पुढील टप्प्यांत प्रगती करतो.’ ‘प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार, सर्वोच्च फल मिळते; साधने अनेक आहेत, प्रभूने थेट सांगितली आहेत.’ ‘सारांशात, मी तुम्हाला साधन आणि सार सांगतो: श्रवण म्हणजे कानाने ऐकणे, पठण म्हणजे वाणीने म्हणणे.’ ‘मनाने चिंतन हे महान साधन मानले जाते; महेश्वराचे श्रवण, पठण आणि मनन करावे.’ ‘म्हणून, ग्रंथाचा अधिकार म्हणजे हे साधन; त्याने सर्वोच्च लक्ष्य साधावे, सर्व कार्यांना समर्पित राहावे.’ ‘लोक जे प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहतात, त्यावर कृती करतात; पण सर्वत्र, जे प्रत्यक्ष दिसत नाही, ते श्रवणाने जाणून कृती करतात.’ ‘म्हणून, श्रवण हे श्रेष्ठ आहे; गुरुच्या मुखातून ऐकून, बुद्धिमान व्यक्ती पुढे पठण आणि चिंतन साधतो.’ ‘ही साधना क्रमशः पूर्णपणे साधल्यावर, चिंतनापर्यंत, शिवयोग उत्पन्न होतो, आणि पुढे साळोक्य वगैरे टप्प्यांत प्रगती होते.’ ‘नंतर, शरीरातील सर्व व्याधी आणि सर्व आनंद नाहीसे होतात; साधनेने हे कष्ट सहन करावे लागतात, आणि पुढे, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत शुभता प्राप्त होते.’ ‘कशा प्रकारचे चिंतन, हे ब्रह्मन्, आणि कशा प्रकारचे श्रवण? पठण कसे करावे? हे सत्य सांग.’ ‘मनाने शुद्धी, तर्काची आवड, शिवाच्या गुण, रूप आणि लीलांचे नाम, पूजा, पठण यांचे चिंतन—हे सततचे मनन आहे, प्रभूच्या दर्शनाने साध्य होते, आणि सर्व उत्तम साधनांमध्ये हे प्रमुख आहे.’ ‘गीत, ग्रंथातील शब्द किंवा वाणीने, शंभूच्या महिम्याचे, गुण, रूप आणि लीलांचे नाम स्पष्ट आणि रसपूर्ण स्तुती—हे पठण आहे, आणि येथे मध्यम साधन मानले जाते.’ ‘ज्याप्रकारे, ज्या साधनाने, शिवाच्या विषयातील अनेक शब्द ऐकण्याच्या श्रवणेंद्रियाने, स्त्रीच्या प्रेमळ आलिंगनासारखे दृढपणे ऐकले जाते—हे, ज्ञानीजनांनो, श्रवण आहे, आणि जगात प्रसिद्ध आहे.’ अशा प्रकारे, शिव पुराणाचे महत्त्व, त्यातील साधने, भक्ती, आणि ज्ञान यांचे वर्णन, सूताने ऋषींना सांगितले; आणि सर्वांनी भक्तिपूर्वक, श्रद्धेने, त्याच्या वचनांचे श्रवण, पठण आणि मनन केले.