शिव हा सर्व इच्छांपासून मुक्त, पूर्ण आणि परिपूर्ण आहे, मग अशा शिवाची उपासना कशी करता येईल? हे गूढ असे आहे की, शिवासाठी केलेली सर्व कृती, भक्तीभावाने केलेली पूजा, हीच त्याच्या कृपेचे कारण बनते. म्हणून, भक्ताने आपल्या शरीराने, मनाने, वाणीने आणि संपत्तीनेही, शिवाच्या लिंग किंवा इतर रूपांची भक्तीभावाने पूजा करावी. या प्रकारे भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने, प्रकृतीच्या पलीकडे असलेल्या परम शिवाची कृपा लाभते, विशेषतः त्या भक्तावर. शिवाच्या कृपेने, आपल्या सर्व कर्मे आणि इतर गोष्टी क्रमशः आपल्या नियंत्रणात येतात; जेव्हा कर्मापासून सुरू होणारी आणि प्रकृतीपर्यंत पोहोचणारी सर्व कार्ये साधकाच्या अधीन होतात, तेव्हा सर्व काही त्याच्या इच्छेप्रमाणे घडू लागते. अशा वेळी तो साधक 'मुक्त' म्हणून ओळखला जातो, स्वतःच्या स्वरूपात रमणारा. परमेश्वराच्या कृपेने, शरीर आणि कर्मे ज्या वेळी पूर्णपणे नियंत्रणात येतात, तेव्हा साधक तेजस्वी होतो. नंतर शिवाच्या लोकात वास करणे म्हणजे 'सालोक्य' प्राप्त होते; शंभूच्या सान्निध्यात पोहोचणे 'सामीप्य' म्हणतात, आणि केवळ त्याच्या अधीन होऊन त्याच्याच अवस्थेला पोहोचणे शक्य होते. यानंतर, शस्त्रादी विधी आणि इतर उपासनेने शिवासोबत एकरूपता—'सायुज्य'—प्राप्त होते; महान कृपेने, बुद्धीही पूर्णपणे नियंत्रणात येते. ही बुद्धी, जी सर्व कर्मांची मूळ कारण आहे, ती प्रकृतीचीच निर्मिती मानली जाते; पण शिवाच्या महान कृपेने, अखेर प्रकृतीदेखील साधकाच्या अधीन येते. तेव्हा शिवाचे मानसिक अधिपत्य सहजपणे प्राप्त होते; शिवाची सर्वज्ञता व इतर सामर्थ्ये मिळवून, साधक स्वतःच्या स्वरूपात उजळून निघतो. वेद व आगमांवर श्रद्धा असणारे सांगतात की, ही सायुज्य प्राप्ती अशीच टप्प्याटप्प्याने होते; आणि लिंगाची उपासना म्हणजेच मोक्षप्राप्तीचा आरंभ आहे. म्हणून, शिवाच्या कृपेसाठी, विधीपूर्वक शिवाची पूजा, शिवाचे कर्म, शिवाची तपश्चर्या, आणि शिवमंत्राचा जप—हे नेहमी करावे. शिवज्ञानाचा अभ्यास व शिवध्यान अधिकाधिक खोलवर करावे; जागृतीपासून मृत्यूपर्यंत, सतत शिवध्यानात मन रमवावे. आता, शिवपूजेची पद्धती, विशेषतः लिंगापासून सुरू होणारी, सर्व प्रकारे सांग. मी योग्य रीतीने लिंगांचा मंडल सांगतो—हे द्विजांनो, सर्व इच्छा पूर्ण करणारे पहिले लिंग म्हणजे प्रणव (ॐ) आहे. त्याचे सूक्ष्म रूप म्हणजे सूक्ष्म प्रणव, जे अव्यक्त आहे; स्थूल लिंग हे प्रकट रूप आहे, आणि तेच पाचाक्षरी मंत्र म्हणून ओळखले जाते. या दोन्हींची पूजा व तपश्चर्या थेट मोक्ष प्रदान करणारी आहे; हे पुरुष आणि प्रकृतीच्या स्वरूपातील आहेत, तसेच इतरही अनेक लिंग आहेत. फक्त शिवालाच या लिंगांचे संपूर्ण वर्णन माहीत आहे, दुसऱ्या कोणालाही नाही; पण मी पृथ्वीवर उत्पन्न होणाऱ्या लिंगांचे वर्णन करतो. सर्वप्रथम स्वयंभू लिंग, दुसरे बिंदू-लिंग; तिसरे प्रतिष्ठित, चौथे चल, आणि पाचवे गुरु-लिंग. देव आणि ऋषींनी केलेल्या तपाने प्रसन्न होऊन, शर्व (शिव) स्वतःच्या उपस्थितीसाठी, नादरूप बीज पृथ्वीतलावर स्थापित करतो. हे बीज पृथ्वीमध्ये रुजून अंकुरासारखे वर येते आणि प्रकट होते; जे स्वयंप्रकट व उत्पन्न झालेले आहे, ते स्वयंभू लिंग म्हणून ओळखले जाते. त्या लिंगाची पूजा केल्याने, आपोआपच ज्ञान वाढते—ते सुवर्ण, रौप्य, माती, मृत्तिका किंवा इतर कोणत्याही पदार्थाचे असो. स्वतःच्या हाताने काढलेले आणि शुद्ध प्रणव मंत्रासह पूजिलेले लिंग 'यंत्र-लिंग' म्हणून ओळखले जाते; ते काढल्यानंतर प्रतिष्ठा व आवाहन करावे. बिंदू आणि नाद यांनी बनलेले, स्थिर किंवा चल असलेले लिंग ध्यानाने साकार होते; शिवाने हे जाणले आहे, यात शंका नाही. जिथे जिथे शंभूवर श्रद्धा असते, तिथे तिथे तो फळ देतो—स्वतःच्या हाताने यंत्रावर काढलेले असो, स्थिर किंवा नैसर्गिक रूपात असो. शंभूचे आवाहन करून त्याची सोळा उपचारांनी पूजा करावी; स्वतःच्या प्रयत्नाने अधिपत्य प्राप्त होते, आणि साधनेतून ज्ञान उदयाला येते. आत्मसाक्षात्कारासाठी, देव आणि ऋषी, मंत्रांनी आणि स्वतःच्या हाताने, शुद्ध मंडलात शुद्ध लिंगाची स्थापना करतात. शुद्ध ध्यानाने स्थापित केलेले लिंग अत्युच्च मानले गेले आहे; ते लिंग 'पौरुष' म्हणतात आणि ते प्रतिष्ठित आहे असे सांगितले जाते. त्या लिंगाची सतत पूजा केल्याने, मनुष्यांना अधिपत्य प्राप्त होते—even ब्राह्मण, राजा किंवा श्रीमंत असले तरीही. कारागिराने बनवून मंत्राने प्रतिष्ठित केलेले लिंग 'प्रतिष्ठित' आणि 'नैसर्गिक' म्हणतात; ते भौतिक सुख व सामर्थ्य प्रदान करते. जे सामर्थ्यवान व दीर्घकाळ टिकणारे आहे ते 'पौरुष' आहे; जे दुर्बल व अल्पकाळ टिकणारे ते 'प्राकृत' (नैसर्गिक) आहे. नाभी, जिभेच्या टोकावर, नाकाच्या टोकावर, मस्तकावर, कंबरेवर आणि इतर ठिकाणी, तीन लोकांत असणारे लिंग हे अंतर्गत, चल लिंग आहे. पर्वत हे पौरुष मानले जाते, तर पृथ्वी नैसर्गिक; वृक्ष पौरुष, तर झुडपे वगैरे नैसर्गिक मानावीत. षष्टिका (साठ प्रकारची) धान्ये नैसर्गिक आहेत, तर शाली, गहू वगैरे पौरुष आहेत; पौरुष लिंग दैवी असून, अणिमा पासून सुरू होणाऱ्या आठ सिद्धी प्रदान करते. नैसर्गिक लिंग स्त्रिया, संपत्ती व इतर वस्तूंशी संबंधित आहे असे भक्त म्हणतात; चल लिंगांमध्ये प्रथम रस-लिंग सांगितले आहे. रस-लिंग ब्राह्मणांना सर्व इच्छित फल देणारे आहे; बाण-लिंग शुभ व मोठे अधिपत्य देणारे असून क्षत्रियांना योग्य आहे. सुवर्ण लिंग वैश्यांसाठी असून, मोठी संपत्ती व प्रभुत्व देते; दगडी लिंग शुभ व पावन असून शूद्रांसाठी आहे. स्फटिक व बाण लिंग सर्वांना सर्व इच्छित फल देतात; आपले स्वतःचे लिंग नसेल, तर दुसऱ्याचे वापरून पूजा करणेही वर्ज्य नाही. स्त्रियांसाठी पृथ्वीचे लिंग विशेष सांगितले आहे; सक्रिय विधवा स्त्रियांना स्फटिक लिंग श्रेष्ठ मानले आहे. निष्क्रिय विधवा स्त्रियांना रस-लिंग विशेष आहे; बाल्य, तारुण्य किंवा वार्धक्य, ज्या स्त्रिया उत्तम व्रत पाळतात, त्यांच्यासाठी शुद्ध स्फटिक लिंग सर्व भोग प्रदान करते; आणि सक्रिय स्त्रिया पादस्थानी पूजा केल्याने सर्व इच्छित फल प्राप्त करतात. अशा प्रकारे, शिवाच्या लिंगाची विविध रूपे, त्यांची प्रतिष्ठा, आणि भक्तिपूर्वक उपासना केल्याने साधकाला ज्ञान, अधिपत्य, सर्व सिद्धी, आणि अखेर मोक्ष प्राप्त होतो.