शेकडो जण तपासाठी प्रयत्नशील असतात, पण त्यात ज्या व्यक्तीने शिवनामाचा जप केला आहे, तो सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. हजारो जण जपात मग्न असले तरी, शिवाचा खरा ज्ञाता त्यांच्याहून श्रेष्ठ असतो. हजारो शिवज्ञांमध्ये, ध्यानात तल्लीन असणारा श्रेष्ठ ठरतो; आणि लाखो ध्यान करणाऱ्यांमध्ये, समाधीमध्ये पूर्णपणे स्थिर झालेला सर्वात श्रेष्ठ असतो. शिवपूजेच्या प्रत्येक टप्प्यातील पुढील स्तर मागीलपेक्षा श्रेष्ठ असतो, आणि त्या पूजेचा विशेष फल बुद्धिमान व्यक्तींनाही समजणं कठीण आहे. म्हणून, शिवभक्ताचा खरा महिमा कोण जाणू शकतो? शिव आणि शक्तीची पूजा, तसेच शिवभक्तांचा सन्मान – हे जो भक्तिभावाने करतो, तो शिवाशी एकरूप होतो. शिवविषयक अर्थपूर्ण, वेदप्रमाणित शिक्षणाचा जप आणि अध्ययन करणारा ब्राह्मण शिवाचा ज्ञाता होतो, शिवात रमतो आणि शिवभक्तांना योग्य मार्गदर्शन करतो; तो विशेष विद्वान आणि बुद्धिमान मानला जातो. शिवाची कृपा केवळ शिवाच्या दयेमुळे मिळते, हे बुद्धिमान लोकांनी लक्षात ठेवावे. मग विचारले गेले, “हे सर्वार्थज्ञ, बंधन आणि मुक्ती यांचे खरे स्वरूप सांग. मी आता बंधन, मुक्ती आणि त्याचे साधन स्पष्ट करतो, नीट ऐका.” आत्मा, जो प्रकृतीपासून सुरू होणाऱ्या आठ बंधांमध्ये अडकलेला आहे, तो ‘बद्ध’ म्हणवला जातो; आणि या आठ बंधांतून मुक्त झालेला आत्मा ‘मुक्त’ म्हणवला जातो. प्रकृती वगैरेच्या अधीन असणे म्हणजे बंधन, आणि त्यातून मुक्त होणे म्हणजे मुक्ती. जो आत्मा बंधनात आहे, तो ‘बद्ध’ आहे; जो मुक्त आहे, तो ‘मुक्त’ आहे. प्रकृती, बुद्धी, गुणयुक्त अहंकार आणि पंचसूक्ष्म तत्त्व – हे आठ घटक आहेत, ज्यांची सुरुवात प्रकृतीपासून होते. या आठ घटकांपासून उत्पन्न झालेलं शरीर कर्माने जन्म घेतं; आणि हे शरीर पुन्हा कर्मातून जन्म घेऊन विविध क्रियांची पुनरावृत्ती करतो. शरीर तीन प्रकारचे आहे – स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण. स्थूल शरीर क्रियांचा कर्ता असतो; सूक्ष्म शरीर इंद्रियांच्या माध्यमातून आनंद देतो. कारण शरीर आत्म्याच्या अनुभवासाठी असते, आणि आत्म्याच्या कर्मानुसार सुख-दुःखाचा अनुभव मिळतो. म्हणून, आत्मा कर्माच्या दोराने पुन्हा पुन्हा बांधला जातो, आणि तीन शरीरांच्या क्रियांनी सतत चक्राकार फिरतो. या चक्राच्या फिरण्याचा अंत करण्यासाठी, चक्राच्या निर्मात्याची पूजा करावी. हे महान चक्र, प्रकृतीपासून सुरू होणारे, शिव आहे – जो प्रकृतीच्या पलीकडे आहे. खरोखर, चक्राचा महान अधिपती शिव प्रकृतीच्या पलीकडे आहे; जसा बालक पाण्याचा आस्वाद घेतो, जाणून किंवा न जाणून, तसा शिवही आहे. त्याचप्रमाणे, शिव प्रकृती आणि इतर घटकांना वश करून सर्वावर अधिपती म्हणून विराजमान आहे; सर्व काही त्याच्या अधीन असल्याने, त्याला ‘शिव’ म्हणतात. खरोखर, शिवच सर्वज्ञ, पूर्ण आणि इच्छारहित आहे. सर्वज्ञता, संतोष, आद्य ज्ञान, शाश्वत स्वतंत्रता, अखंड शक्ती आणि अमर्याद ऊर्जा – हे महान अधिपतीचे मानसिक साम्राज्य आहे, ज्याची वेदांनी प्रशंसा केली आहे. म्हणून, शिवाच्या कृपेनेच मनुष्य प्रकृतीच्या सामर्थ्यापासून मुक्त होऊ शकतो; शिवाची कृपा मिळवण्यासाठी, केवळ शिवाचीच पूजा करावी. पण जो पूर्ण आणि इच्छारहित आहे, त्याची पूजा कशी करावी? शिवसाठी केलेली प्रत्येक कृती त्याच्या कृपेचे कारण बनते. शिवाची पूजा, भक्तीभावाने, लिंग किंवा इतर स्वरूपात, शरीर, मन, वाणी आणि धनाने करावी. पूजेच्या माध्यमातून, प्रकृतीच्या पलीकडे असणारा सर्वोच्च शिव खरोखरच कृपा करतो – विशेषतः भक्तावर. शिवाच्या कृपेने, कर्म वगैरे सर्व गोष्टी क्रमाने स्वतःच्या नियंत्रणात येतात; जेव्हा कर्मापासून प्रकृतीपर्यंतच्या सर्व क्रिया वश होतात, तेव्हा सर्व काही इच्छेनुसार घडू शकते. मग, तो ‘मुक्त’ म्हणवतो, स्वतःच्या आत्म्यात रमतो; परमेश्वराच्या कृपेने, शरीर आणि क्रिया नियंत्रणात आल्यावर, तो तेजस्वी होतो. मग, शिवाच्या लोकात निवास करणं ‘सालोक्य’ म्हणतात; शंभूच्या जवळ जाणं ‘सामीप्य’ आहे, आणि केवळ त्याच्या अधीन राहून त्याचा पद मिळतो. शिवाशी एकरूपता (सायुज्य) शस्त्र वगैरे विधींनी मिळते; महान कृपा मिळाल्यावर, बुद्धीही पूर्णपणे वश होते. बुद्धी, जी क्रियांचा कारण आहे, ती प्रकृतीची उत्पत्ती आहे; पण पुन्हा, महान कृपेने प्रकृतीही नियंत्रणात येते. मग, शिवाचे मानसिक साम्राज्य सहज प्राप्त होते; शिवाची सर्वज्ञता आणि अन्य शक्ती मिळवल्यावर, मनुष्य स्वतःच्या आत्म्यात तेजस्वी होतो. ही सायुज्य अवस्था, वेद आणि आगमांमध्ये श्रद्धा ठेवणारे असे म्हणतात, टप्प्याटप्प्याने प्राप्त होते; मुक्ती पूजा करून मिळते, लिंगापासून सुरू होते. म्हणून, शिवाची कृपा मिळवण्यासाठी, विधी वगैरेने शिवाची पूजा करावी; शिवाचे कार्य, शिवाचे तप, आणि शिवमंत्राचा जप – नेहमी करावा. शिवज्ञान आणि शिवध्यानाची साधना अधिकाधिक खोलपणे करावी; जागरणापासून मृत्यूपर्यंत, शिवध्यानातच वेळ घालवावा. आता, शिवपूजेची प्रक्रिया, लिंगापासून सुरू होणारी, सर्व प्रकारे सांग. मी लिंगांच्या मंडळाचे वर्णन योग्य प्रकारे करतो; ऐका, हे द्विजजन, जे लिंग सर्वप्रथम आहे, ते प्रणव (ॐ) आहे, आणि सर्व इच्छा पूर्ण करतं. सूक्ष्म स्वरूप हे सूक्ष्म प्रणव (ॐ) आहे, जे अप्रकट आहे; स्थूल लिंग हे प्रकट स्वरूप आहे, आणि त्याला पाच अक्षरी (मंत्र) म्हणतात. या दोन्हींची पूजा आणि तप थेट मुक्ती देतात; हे पुरुष आणि प्रकृती स्वरूपाचे आहेत, आणि अनेक अन्य लिंगही आहेत. केवळ शिवच त्या लिंगांचे तपशील सांगू शकतो, दुसरा कोणी नाही; पण मी पृथ्वीवर उत्पन्न होणाऱ्या लिंगांचे वर्णन सांगतो. स्वयंभू लिंग हे पहिले आहे, बिंदू लिंग दुसरे; प्रतिष्ठित आणि चल लिंग हे तिसरे आणि चौथे, आणि गुरु लिंग हे पाचवे आहे. देव आणि ऋषींच्या तपाने प्रसन्न होऊन, शर्व (शिव) उपस्थितीसाठी पृथ्वीमध्ये ध्वनीरूप बीज ठेवतो. पृथ्वीमधून अंकुरासारखे फुटून ते प्रकट होते; जे स्वयंभू आणि प्रकट झालेले आहे, ते स्वयंभू लिंग म्हणून ओळखले जाते. अशा प्रकारे, शिवाच्या पूजा, बंधन, मुक्ती आणि लिंगाच्या विविध स्वरूपांची महती, आणि शिवकृपेचा मार्ग, या शास्त्रात सांगितला आहे.