शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
विद्येश, तार-रौद्र, वैनायक, औमिक, मातृ, अकरा भागांत विभागलेला रुद्र, कैलास आणि शतरुद्र— ही सर्व पुराणे विशेषत्वाने सांगितली आहेत. कोटिरुद्र, ज्याची सुरुवात हजारो कोटिरुद्रांनी होते, आणि त्याचप्रमाणे धर्मरूप वायवीय— ही देखील वैशिष्ट्यपूर्ण पुराणे मानली जातात. या सर्वांच्या बारा संहितांचा उल्लेख अत्यंत पुण्यकारी म्हणून केला गेला आहे. हे ब्राह्मणहो, मी त्यांची संख्या सांगतो, तुम्ही लक्षपूर्वक ऐका. विद्येश या पुराणात दहा हजार श्लोक आहेत. त्याचप्रमाणे रौद्र, वैनायक, औमिक आणि मातृ या प्रत्येकात आठ हजार श्लोक आहेत. अकरा रुद्रांची संहिता तेरा हजार श्लोकांची आहे; कैलास सहा हजारांची आणि शतरुद्र त्याच्या निम्म्या म्हणजे तीन हजारांची आहे. कोटिरुद्र हे अकरा हजारांच्या तीन पट आहे; सहस्रकोटिरुद्र या नावाच्या पुराणात, श्लोकांची संख्या हजार पट दहा लक्ष रुद्रांइतकी सांगितली आहे. वायवीय हे समुद्राच्या शंभरपट आहे; धर्म हे सूर्याच्या हजारपट आहे; या सर्वांची शैव गणनेनुसार संख्या एक लाख श्लोकांपर्यंत पोहोचते. पण व्यासांनी ते चोवीस हजार श्लोकांत संक्षिप्त केले; त्यात शैव पुराण हे चौथे असून, त्यात सात संहितांचा समावेश आहे. पूर्वी, हे पुराण शिवाने संकल्पिले होते, आणि त्यातील श्लोकांची संख्या मूळतः शंभर पट दहा लक्ष होती, परंतु सृष्टीच्या प्रारंभकाळी त्याचा बराच भाग विस्मरणात गेला. नंतर, द्वापरादि युगांमध्ये, अठरा भागांत विभागले गेले आणि द्वैपायन व इतरांनी ते चार लाख श्लोकांमध्ये संक्षिप्त केले. शिवपुराण, ज्यात चोवीस हजार श्लोक आहेत, सात संहितांनी युक्त आहे आणि वेदाच्या समकक्ष मानले गेले आहे. या सात संहितांपैकी, पहिली विद्येश्वर, दुसरी रौद्री, तिसरी शतरुद्र, आणि चौथी कोटिरुद्र अशी ओळखली जाते. पाचवी उमा, सहावी कैलास, आणि सातवी वायवीय— या सात संहितांचा समावेश आहे. हे दिव्य शिवपुराण, सात संहितांनी युक्त, अत्युत्कृष्ट, ब्रह्मतुल्य आणि सर्वश्रेष्ठ फल देणारे आहे. जो कोणी भक्तीने, पूर्णपणे हे सातही संहितांचे शिवपुराण पठण करतो, तो जीवंत असतानाच मुक्त मानला जातो. शेकडो श्रुती, स्मृती, पुराण, इतिहास आणि आगम ग्रंथ या शिवपुराणाच्या तुलनेत क्षुल्लकही नाहीत. हे पवित्र शैव पुराण, ज्याची स्तुती स्वतः शिवाने केली, व्यासांनी संक्षिप्त केले नाही; हे सर्व प्राण्यांना लाभदायक, त्रिविध दुःखांचा नाश करणारे आणि सत्पुरुषांना मंगलप्रद आहे. येथे धर्म कपटरहित सांगितला गेला आहे, मुख्यत्वे वेदांतज्ञानाने युक्त आहे; हे ज्ञानी, द्वेषरहित पुरुषांनी जाणण्याजोगे आहे, आणि येथे उचितपणे प्रतिष्ठित असून धर्म, अर्थ, काम या त्रिवर्गांनी युक्त आहे. शैव पुराण हे पुराणांचा शिरोमणी आहे, वेदांतज्ञानाने तेजस्वी, परमार्थाचे गायन करणारे; जो कोणी याचे श्रवण किंवा पठण अत्युच्च भक्तीने करतो, तो शंभुला प्रिय होतो आणि सर्वोच्च ध्येय प्राप्त करतो. हे सर्व ऐकल्यावर, श्रेष्ठ ऋषींनी सूतांना म्हटले, "आम्हाला हे अद्भुत पुराण, वेदांताचा सार आणि संपूर्णता, वाचा." ऋषींचे हे शब्द ऐकून, सूत अत्यंत आनंदित झाले, त्यांनी शंकराचे स्मरण केले आणि श्रेष्ठ ऋषींना उत्तर दिले. "सर्व ऋषींनो, शिवाचे स्मरण करीत, हे शैव पुराण ऐका, जे पुराणपरंपरेचे आणि वेदसाराचे आहे. येथे भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या त्रिसंगीताचा प्रेमपूर्वक गान केला जातो. वेदांताने ज्ञेय असलेली परमार्थसत्ता येथे स्पष्टपणे वर्णन केली आहे. हे पुराण, वेदांचा सार, प्राचीन काळी आणि अनेक कल्पांत वारंवार सांगितले गेले आहे, ते सर्व ऋषींनी ऐकावे. या कल्पात सृष्टीच्या प्रारंभकाळी, सहा ऋषिकुलांमध्ये संवाद झाला. त्यांच्यात मोठा विवाद निर्माण झाला—'हेच श्रेष्ठ, ते नाही'—म्हणून त्यांनी अविनाशी ब्रह्मदेवाकडे उत्तर मागण्यासाठी प्रस्थान केले. सर्वांनी अत्यंत नम्रतेने हात जोडून सांगितले, "आपणच सर्व विश्वाचे सर्जन करणारे, सर्व कारणांचे कारण आहात. कोण तो सर्वोच्च पुरुष, सर्व तत्त्वांपलीकडील, प्राचीन व परात्पर, ज्याला वाणी व मन पोहोचू शकत नाहीत? ज्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रियसमूह प्रथम प्रकट होतात. हा देव, महादेव, सर्वज्ञ, विश्वाचा स्वामी आहे; त्याचे दर्शन केवळ परमभक्तीनेच होते, अन्यथा कधीच होत नाही. रुद्र, हरि, हर आणि इतर देवतांचे स्वामीही नेहमीच त्याच्या दर्शनाची आकांक्षा परमभक्तीने करतात. आणखी काय सांगावे? शिवभक्तीमुळेच मुक्ती मिळते; त्याच्या कृपेने देवताभक्ती उत्पन्न होते, आणि कृपा भक्तीमधूनच उत्पन्न होते, जशी अंकुरापासून बीज आणि बीजापासून अंकुर निर्माण होतो. म्हणून, प्रभूच्या कृपेच्या हेतूने, द्विजांनो, तुम्ही पृथ्वीवर जाऊन एक हजार वर्षांचा दीर्घ यज्ञ करावा. त्या यज्ञात केवळ शिवाच्या कृपेने वेदज्ञानाचा सार, कर्तव्य आणि साधन यांचे ज्ञान होते. आता, सर्वोच्च ध्येय काय? त्याचे श्रेष्ठ साधन काय? कसा साधक हवा? आम्हाला हे सत्य सांग. ध्येय म्हणजे शिवपदाची प्राप्ती; साधन म्हणजे त्याची सेवा; साधक तो, ज्याला त्याच्या कृपेने क्षणिक फळांची इच्छा नसते. वेदांत सांगितलेल्या कर्मांचे पालन करून, त्यांचे महान फल अर्पण केल्यावर, साधक प्रभूचे परमधाम प्राप्त करतो, त्याच्या लोकात वास करत पुढील अवस्थांकडे जातो. प्रत्येकाच्या भक्तीनुसार, सर्वोच्च फल प्राप्त होते; साधने अनेक आहेत, जी प्रभूने थेट शिकवली आहेत. संक्षेपाने सांगायचे तर, मी तुम्हाला या सर्वांचा सार आणि साधन सांगतो—कानाने ऐकणे आणि वाणीने पठण करणे. अशा प्रकारे, शिवपुराणाचे माहात्म्य, त्याची रचना, आणि भक्ती, ज्ञान, वैराग्य यांचा संगम यामध्ये प्रकट होतो. या पुराणाच्या श्रवणाने व पठणाने मनुष्याला शिवपदाची प्राप्ती होते आणि तो शंभुला प्रिय होतो.