एकदा ऋषी आणि द्विजांनी शिवपुराणातील महान अध्याय ऐकताना, शिवाची उपासना आणि प्रणवाचा महिमा याबद्दल विचारले. त्यावर, ज्ञानाने संपन्न असलेल्या एका महर्षींनी सांगितले: ‘‘हे द्विजांनो, ‘उ’ हा गतिशील चिन्ह आहे, तर ‘अ’ हे गुरूचे स्वरूप आहे. जे सतत सहा चिन्हांची पूजा करतात, ते निःसंशय जीवंतपणीच मुक्त होतात.’’ शिवाची भक्तिपूर्वक पूजा केल्याने मानव जन्मातून मुक्ती मिळते. रुद्राक्ष धारण केल्याने एका पावलीचा लाभ मिळतो, आणि भस्म लावल्याने आणखी एका पावलीचा लाभ मिळतो. मंत्रोच्चार केल्याने तीन पावल्या मिळतात; पूजा आणि पूर्ण भक्तीने शिवाचे चिन्ह आणि भक्त दोन्हीची पूजा होते, आणि मनुष्याला मुक्ती प्राप्त होते. ‘‘जो कोणी हा अध्याय एकाग्रतेने म्हणतो किंवा ऐकतो, त्याची शिवभक्ती दृढ होते,’’ असे महर्षी म्हणाले. द्विजांनी विचारले, ‘‘हे महामुनी, प्रणवाचा, सहा लिंगांचा आणि शिवभक्ताच्या पूजेचा महिमा आम्हाला सांगा.’’ महर्षी म्हणाले, ‘‘तुम्ही योग्य प्रश्न विचारला आहे. या प्रश्नाचे उत्तर महादेवच जाणतात; दुसरं कोणी नाही. आता मी शिवाच्या कृपेने तुम्हाला हे सांगतो. शिव, महान प्रभू, आपली आणि तुमची रक्षा करो.’’ ज्ञानी लोक प्रणवाला एक नवीन नौका मानतात, जी संसाराच्या महासागरात जन्मलेल्या जीवाला पार नेते. ‘प्र’ या अक्षराने पंचरूप प्रकट होते; प्रणवच तुमचा आहे, कारण तो तुम्हाला उत्तम मार्गाने मुक्तीकडे घेऊन जातो. जे योगी आणि मंत्रपूजन करणारे आपला मंत्र जपतात, त्यांच्यासाठी प्रणव सर्व कर्म नष्ट करतो आणि नवीन दिव्य ज्ञान देतो. तो प्रणव मायारहित आणि सदैव नवीन आहे, त्याला सर्वोच्च, शुद्ध सार म्हणतात. ज्ञानी लोक प्रणवाला सतत नव्याने प्रकट होणारा मानतात; प्रणव विविध प्रकारे वर्णन केला जातो—सूक्ष्म आणि स्थूल स्वरूपात. सूक्ष्म प्रणव एकाक्षरी आहे, स्थूल प्रणव पंचाक्षरी आहे. सूक्ष्म प्रणव पाच ध्वनींनी अव्यक्त आहे, स्थूल प्रणव स्पष्ट ध्वनींनी प्रकट आहे. जीवंतपणी मुक्त झालेल्यांसाठी, सूक्ष्म प्रणवच सर्वाचा सार आहे; मंत्राच्या अर्थावर ध्यान करत, शरीराच्या विलीन होईपर्यंत साधना करावी. शरीर विलीन झाल्यावर, मनुष्य पूर्णपणे शिवाला प्राप्त होतो; पण मंत्रजपानेसुद्धा निश्चितपणे शिवसंपर्क मिळतो. छत्तीस कोटी जप केल्याने निश्चितपणे शिवसंपर्क मिळतो; सूक्ष्म प्रणव दोन प्रकारचा आहे—लघु आणि दीर्घ. ‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म’ यासोबत बिंदू आणि नाद, आणि ध्वनी व कालाचे प्रमाण यात आहे. योगी दीर्घ प्रणव हृदयात धारण करतात; लघु प्रणव त्रिस्वरूपाचा सार आहे, जो ‘म’ ने संपतो. शिव आणि शक्ती ‘म’ मध्ये एकत्र आहेत, आणि हे त्रिस्वरूप आहे; म्हणून पापांचा नाश इच्छिणाऱ्यांनी लघु प्रणव जपावा. पृथ्वी, वायू, आकाश, अग्नी, जल आणि दहा दिशांमधून दहा प्रकारच्या ध्वनी उत्पन्न होतात; हे प्रकट स्वरूपाचे स्रोत आहेत. कर्मात गुंतलेल्या साधकांसाठी लघु प्रणव वापरला जातो; विरक्तांसाठी दीर्घ प्रणव. व्याहृतिसह आणि मंत्रात, ‘उ’ अक्षर ध्वनीच्या प्रमाणात जोडले जाते. वेदांमध्ये, पूजा आणि दोन संध्याकाळी ‘उ’ चा उपयोग करावा; नव्वद कोटी जप केल्याने मनुष्य शुद्ध होतो. पुन्हा, नऊ कोटी जप केल्याने पृथ्वीवर विजय मिळतो; पुन्हा नऊ कोटी जप केल्याने जलावर विजय मिळतो. पुन्हा नऊ कोटी जप केल्याने अग्नीवर विजय मिळतो; पुन्हा नऊ कोटी जप केल्याने वायूवर विजय मिळतो; नऊ कोटी जप केल्याने आकाशावर विजय मिळतो. अशाच प्रकारे, प्रत्येकासाठी नऊ कोटी जप केल्याने गंध आणि इतर तत्त्वांवर क्रमाने प्रभुत्व मिळते; आणि पुन्हा नऊ कोटी जप केल्याने अहंकारावरही विजय मिळतो. मंत्राचा हजार वेळा जप केल्याने मनुष्य सदैव शुद्ध होतो; त्यानंतर, पुढचा जप हे आपली सिद्धी मिळवण्यासाठी असतो. या प्रकारे, शंभर आठ कोटी जप केल्याने मनुष्य प्रणवाच्या माध्यमातून जागृत होतो आणि शुद्ध योग प्राप्त करतो. शुद्ध योगाने संपन्न झालेला, तो जीवंतपणी मुक्त होतो—निःसंशय—नेहमी शिवाचा जप आणि ध्यान करतो, कारण शिव प्रणवस्वरूप आहे. समाधीत मग्न झालेला महान योगी निःसंशय शिवच असतो; पुन्हा शरीरात जप करावा, ऋषी, छंद, देवता आणि इतर नियमांनुसार. अक्षरांसह प्रणव शरीरात जपताना, त्याचा ऋषी म्हणजे जपकर्ता असतो; दहा मातृका, सहा मार्ग आणि इतर उपायांनी, साधकाला न्यासाचे सर्व फल मिळतात. कर्मात गुंतलेल्या आणि मिश्र साधन करणाऱ्यांसाठी स्थूल प्रणव सांगितला आहे; कर्म, तप आणि जप यासह, शिवयोगी तीन प्रकारचे असतात. धन, भोग, हात-पाय, नावे आणि इतर गोष्टींनी युक्त, जो विधिपूजेत मग्न असतो, त्याला क्रियायोगी म्हणतात. जो पूजेत मग्न आहे, इंद्रिय subdued आहेत, इतरांना हानी न करता, दोषांपासून मुक्त आहे, त्याला तपस्यायोगी म्हणतात. जो नेहमी शांत, सर्व इच्छा आणि क्रोधापासून मुक्त, सतत जपात मग्न असतो, त्याला जपयोगी म्हणतात. शिवयोगींमध्ये, सोळा उपचारांनी पूजा केल्याने, क्रमाने—शिवासम विश्वात निवासापासून—शुद्ध मुक्ती मिळते. आता मी जपयोग सांगतो; ऐका, हे द्विजांनो. जप तपस्वींना सांगितला आहे, कारण तो यज्ञ शुद्ध करतो. ‘नमः’ पूर्वक शिवाचे नाव, पाच तत्त्वांनी बनलेले, हेच शिवाचा पंचाक्षरी स्थूल मंत्र आहे. पंचाक्षरी मंत्राचा जप केल्याने सर्व सिद्धी मिळतात; नेहमी पंचाक्षरी मंत्राचा जप करावा, प्रारंभात प्रणव जोडावा. गुरूकडून दीक्षा घेऊन, पृथ्वीवर आनंदाने राहून, पूर्व दिशेपासून सुरू करून कृष्णपक्षापर्यंत, हे द्विजांनो, माघ आणि भाद्र हे सर्वात उत्तम महिने आहेत; दिवसातून एकदा, मध्यम आहार, संयमित वाणी आणि नियंत्रित इंद्रिये ठेवावीत. अशा प्रकारे, शिवपुराणातील या अध्यायात शिवाची उपासना, प्रणवाचा महिमा, आणि साधकाच्या विविध साधना मार्गांचा गौरव सांगितला आहे. हे ऐकून, उपस्थित ऋषी आणि द्विज शिवभक्तीमध्ये अधिक दृढ झाले.