शिव पुराणातील या पवित्र अध्यायात, शिवलिंग आणि प्रणव या दोन्हींच्या महात्म्याचे विवेचन अत्यंत सुंदर रीतीने केले आहे. या कथनात, प्रथम शिवलिंगाच्या स्वरूपावर आणि त्याच्या उपासनेवर प्रकाश टाकला जातो. 'भग' आणि 'चिन्ह' यांचा परस्पर संयोग हा या लोकात आणि परलोकात, तसेच शाश्वत आनंदासाठी आहे असे सांगितले जाते. शिवलिंग हे महादेवाचे प्रतीक मानून त्याची भक्तीभावाने पूजा करावी, कारण सूर्य जगाचा निर्माणकर्ता आहे आणि हे चिन्हही सृष्टीपासून उदयास आले आहे. शिवलिंग हे अर्थप्रकाशक चिन्ह आहे. शिवलिंग म्हणजे शिव आणि शक्ती यांच्या चिन्हांचा संयोग, जो पुरुषार्थाचा अर्थ प्रकट करतो. प्रत्येकाने आपल्या स्वतःच्या चिन्हाची पूजा केल्याने समाधान मिळते, आणि जन्मापासून असलेल्या चिन्हाचे कार्य नष्ट होते. शिवलिंगाची पूजा सोळा प्रकारच्या बाह्य आणि अंतर्गत उपचारांनी, सर्वसामान्यांनी आणि सहज मार्गाने करावी. विशेषतः रविवारी, शिवलिंगाची पूजा केल्याने जन्मबंधनाचा नाश होतो. प्रत्येक महिन्याच्या पहिल्या दिवशी, मंत्रोच्चारासह, शिवलिंगाची महापूजा करावी. त्या दिवशी, पंचगव्य—गोमय, गोमुत्र, दूध, दही आणि तूप—यांनी अभिषेक करणे सांगितले आहे. वेगळ्या वेळी दूध, मध, ऊसाचा रस यांसारख्या गोवस्तूंचा नैवेद्य म्हणून समर्पण करावा. ध्वनीचे चिन्ह म्हणजे पवित्र प्रणव (ॐ) आहे; नादाचे चिन्ह स्वयंभू आहे; बिंदूचे चिन्ह साधन आहे, आणि 'म' अक्षर स्थापन झाले आहे. 'उ' हे चालते चिन्ह आहे, 'अ' हे गुरुरूप आहे. या सहा चिन्हांची सातत्याने पूजा केल्याने जीवन्मुक्ती मिळते, यात संशय नाही. शिवाची भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने जन्मबंधनातून मुक्ती मिळते. रुद्राक्ष धारण केल्याने अर्ध पाऊल, आणि भस्म लावल्यानंतर आणखी अर्ध पाऊल प्रगती होते. मंत्रजप केल्याने तीन पावले मिळतात. भक्तीपूर्वक पूजा केल्याने शिवलिंग आणि भक्त दोघांचीही पूजा होते आणि मनुष्य मोक्षप्राप्त करतो. जो कोणी एकाग्रतेने या अध्यायाचे पठण किंवा श्रवण करतो, त्याची शिवभक्ती दृढ होते. यानंतर, ऋषी विचारतात, “हे महर्षे, आम्हाला प्रणव, षड्लिंग आणि शिवभक्ताच्या पूजेचे महत्त्व सांगा.” त्यावर सांगितले जाते की, “हे तपस्वींनो, तुम्ही योग्य प्रश्न विचारला आहे. या प्रश्नाचे उत्तर फक्त महादेव जाणतात. आता, शिवाच्या कृपेने मी तुम्हाला हे सांगतो. महादेव आपली आणि तुमची रक्षा करो.” ज्ञानी लोक प्रणवाला (ॐ) संसाररूपी महासागरातून पार नेणारी नवी नौका मानतात. 'प्र' अक्षर पाच रूपांच्या प्रकटतेचे द्योतक आहे. प्रणव हे तुमचेच आहे, कारण ते तुम्हाला सर्वोच्च मोक्षाकडे घेऊन जाते. जो आपल्या मंत्राचा जप करतो, योगी आणि मंत्रोपासक, त्यासाठी प्रणव सर्व कर्मे नष्ट करतो आणि नवे दिव्य ज्ञान देतो. हा प्रणव मायारहित, नेहमी नवीन, सर्वोच्च शुद्ध तत्त्व आहे असे सांगितले जाते. ज्ञानी लोक प्रणवाला नेहमी नव्याने प्रकट होणारे मानतात; तो सूक्ष्म आणि स्थूल अशा दोन प्रकारांनी वर्णन केला जातो. सूक्ष्म प्रणव एकाक्षरी आहे, तर स्थूल प्रणव पाच अक्षरी आहे. सूक्ष्म प्रणव पाच ध्वन्यांनी युक्त, अप्रकट आहे; स्थूल प्रणव स्पष्ट ध्वनींसह प्रकट आहे. जीवन्मुक्तासाठी सूक्ष्म प्रणव हे सर्वांचे सार आहे; मंत्रार्थाचे ध्यान करत, देहाच्या विलयनापर्यंत त्याचे चिंतन करावे. शरीर नष्ट झाल्यावर, तो मनुष्य पूर्णपणे शिवाला प्राप्त होतो; परंतु केवळ मंत्रजपानेही शिवसायुज्य मिळते. छत्तीस कोटी जप केल्याने नक्कीच शिवसायुज्य होते. सूक्ष्म प्रणव दोन प्रकारचा आहे—लघु आणि दीर्घ. 'अ', 'उ', 'म', बिंदू आणि नाद—या अक्षरांनी तो बनतो आणि ध्वनी व काळ यांच्या प्रमाणांनी युक्त आहे. योगी दीर्घ प्रणव हृदयस्थानी धारण करतात; लघु प्रणव हे त्रिसिद्धांतांचे सार आहे, 'म' ने संपतो. शिव आणि शक्ती 'म' मध्ये एकत्र आहेत, जे त्रैगुण्ययुक्त आहे; म्हणून, पापांच्या नाशासाठी लघु प्रणवाचा जप करावा. पृथ्वी, वायु, आकाश, अग्नि, जल आणि दहा दिशांमधून दहा प्रकारच्या ध्वनी उत्पन्न होतात; हे प्रकटतेचे मूळ मानले जाते. कर्मयोग्यासाठी लघु प्रणव, निवृत्तांसाठी दीर्घ प्रणव सांगितला आहे. व्याहृती आणि मंत्रांमधून 'उ' ध्वनी ध्वनीच्या प्रमाणाने जोडला जातो. वेदांमध्ये 'उ' ध्वनी पूजा आणि संध्याकाळी वापरावा. नव्वद कोटी जप केल्याने मनुष्य निःसंशय शुद्ध होतो. पुन्हा, नऊ कोटी जप केल्यावर पृथ्वीवर विजय मिळतो; नऊ कोटी जप केल्यावर जलावर विजय मिळतो; पुन्हा नऊ कोटी जप केल्यावर अग्निवर, वाऱ्यावर आणि आकाशावर विजय मिळतो. अशाच रीतीने, प्रत्येक घटकावर, गंधादी इंद्रियांवर, आणि अहंकारावरही नऊ कोटी जप केल्याने विजय मिळतो. हजार वेळा मंत्रजप केल्याने मनुष्य नेहमी शुद्ध राहतो; त्यानंतर, पुढील जपाने आपले साध्य प्राप्त होते. या प्रकारे, एकशेआठ कोटी जप केल्याने, प्रणवामुळे मनुष्य जागृत होतो आणि शुद्ध योग प्राप्त करतो. शुद्ध योगाने युक्त झाल्यावर, तो जीवन्मुक्त होतो, यात शंका नाही. तो नेहमी प्रणवरूप शिवाचा जप आणि ध्यान करतो. समाधिस्थ झालेला महान योगी खरोखरच शिव होतो. पुन्हा शरीरात, ऋषी, छंद, देवता इत्यादी प्रमाणे जप करावा. प्रणव अक्षरांशी संलग्न करून, शरीरात जप केल्याने आणि दहा मातृका, सहा मार्ग इत्यादींनी, न्यासाचे सर्व फल प्राप्त होते. अशा प्रकारे, या पवित्र अध्यायात शिवलिंग, प्रणव आणि त्यांच्या उपासनेचे अद्भुत रहस्य उलगडले जाते, आणि भक्ताला मोक्षप्राप्तीचा मार्ग दाखवला जातो.