शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सूतांनी सांगितले, "हे द्विजजनहो, मी येथे थोडक्यात सांगतो, कारण सर्वकाही सांगणे अशक्य आहे. पण इतके जरी जाणले, तरी मन शुद्ध होते. या जगात मी सर्वत्र शोधले, तरीही मला असे कोणतेही पाप दिसत नाही, जे या कठोर संहितेने नाहीसे होत नाही. ही संहिता शंकराने आनंदाने उपनिषदांच्या महासागरातून निर्माण केली आणि कुमाराला अर्पण केली. जो कोणी या अमृताचा पान करतो, तो खरोखरच अमरत्व प्राप्त करतो. कोणताही मनुष्य, जरी ब्रह्महत्येसारख्या महापापासाठी प्रायश्चित्त घ्यायचे ठरवले, तरी फक्त एका महिन्याची ही संहिता पठण केल्याने तो मुक्त होतो. अयोग्य दान स्वीकारणे, अपवित्र अन्न खाणे किंवा वाईट बोलणे यामुळे जे पाप निर्माण होते, ते देखील या संहितेच्या एकदाच पठणाने नष्ट होते. जो कोणी ही संहिता शिवाच्या मंदिरात किंवा बेलाच्या वनात पठण करतो, त्याला जे फळ मिळते, ते शब्दात सांगता येणार नाही. जो भक्तीने ही संहिता पठण करतो आणि श्राद्धकर्मात ब्राह्मणांना भोजन घालतो, त्याचे सर्व पितर शंभूच्या परमधामाला पोहोचतात. जो चतुर्दशीच्या दिवशी उपवास करून, बेलाच्या झाडाच्या मुळाशी ही संहिता पठण करतो, त्याची थेट शिव आणि देवतांकडून पूजा होते. इतरही संहितांचा उल्लेख आहे, ज्या सर्व इच्छित फळ देतात; त्या दोन्ही उत्तम असून ज्ञानाच्या लीलांनी परिपूर्ण आहेत. अशा प्रकारे, वेदासमान शिवपुराणाचे वर्णन झाले आहे—ते प्रथम शिवानेच ब्रह्माच्या संमतीने रचले. विद्योत्तम, तार-रौद्र, वैनायक, ओमिक, मातृ, अकरुद्ध्र, कैलास आणि शतरुद्र—ही मुख्य संहितांची नावे आहेत. कोटिरुद्र, सहस्रकोटिरुद्र आणि धर्मरूप वायवीय—ही विशेष पुराणे आहेत. या बारा संहितांना सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. मी त्यांची संख्या सांगतो, हे ब्राह्मणहो, लक्ष देऊन ऐका. विद्योत्तमा संहितेत दहा हजार श्लोक आहेत; त्याचप्रमाणे रौद्र, वैनायक, ओमिक आणि मातृ पुराणात प्रत्येकी आठ हजार श्लोक आहेत. अकरुद्ध्र संहितेचा संग्रह तेरा हजार श्लोकांचा आहे; कैलास सहा हजारांचा, तर शतरुद्र त्याच्या निम्मा आहे. कोटिरुद्र तीनपट अकरा हजारांचा आहे; सहस्रकोटिरुद्राच्या श्लोकांची संख्या दहा कोटी आहे. वायवीय हे शतकपट महासागरासारखे, घरम हे हजारपट सूर्यासारखे आहे; अशा प्रकारे शिवसंहितांच्या गणनेनुसार त्यांची संख्या एक लाख होते. परंतु व्यासांनी ती चोवीस हजार श्लोकांत संक्षिप्त केली; त्यात शिवपुराण हे चौथे असून, सात संहितांनी युक्त आहे. पूर्वी शिवाने या पुराणाची संकल्पना केली होती, आणि त्याच्या श्लोकांची संख्या मूळतः दहा कोटी होती, पण सृष्टीच्या प्रारंभी त्याचा मोठा भाग विस्मरणात गेला. द्वापरादि युगांत, पुराणे अठरात विभागली गेली आणि द्वैपायन व इतरांनी ती चार लाख श्लोकांपर्यंत संक्षिप्त केली. शिवपुराणात चोवीस हजार श्लोक असून, त्यात सात संहितांचा समावेश आहे, आणि ते वेदासमान मानले जाते. या सात संहितांची नावे अशी आहेत—पहिली विद्योत्तम, दुसरी रौद्री, तिसरी शतरुद्र, चौथी कोटिरुद्र, पाचवी उमा, सहावी कैलास आणि सातवी वायवीय. हे सात संहितांनी समृद्ध असलेले शिवपुराण अतिशय श्रेष्ठ आहे, ब्रह्मासमान आहे आणि सर्वश्रेष्ठ फल देणारे आहे. जो कोणी पूर्ण श्रद्धेने या सातही संहितांचा शिवपुराणाचा पाठ करतो, तो जीवंत असतानाच मुक्त झाला असे समजले जाते. शेकडो श्रुती, स्मृती, पुराण, इतिहास आणि आगम यांच्या तुलनेतही हे शिवपुराण तृणासमान नाही. हे शुद्ध शिवपुराण, ज्याचे महत्त्व शिवानेच गायले, व्यासांनी संक्षिप्त केले नाही; ते सर्व प्राण्यांचे कल्याण करणारे, त्रिविध ताप नष्ट करणारे आणि सज्जनांना मंगल देणारे आहे. येथे धर्म कपटविरहित सांगितला आहे, आणि तो मुख्यतः वेदान्तज्ञानाने युक्त आहे; हे ज्ञानी, मत्सररहित लोकांनी जाणावे, कारण येथे धर्म, अर्थ आणि काम या तीन पुरुषार्थांचा समावेश आहे. शैवपुराण हे खरेच पुराणांचा किरीटमणि आहे, ते वेदान्तज्ञानाने उजळते आणि परब्रह्माचे गायन करते; जो कोणी ते भक्तीने ऐकतो किंवा पठण करतो, तो शंभूला प्रिय होतो आणि सर्वोच्च ध्येय प्राप्त करतो. हे ऐकल्यावर, श्रेष्ठ ऋषींनी सूतांना विनंती केली, 'आमच्यासाठी ते अद्भुत पुराण सांग, जे वेदान्ताचा सार आणि संपूर्ण आहे.' ऋषींचे हे शब्द ऐकून सूत अत्यंत आनंदित झाले, त्यांनी शंकराचे स्मरण केले आणि श्रेष्ठ ऋषींना उत्तर दिले. 'सर्व ऋषींनी ऐकावे, शिवाचे स्मरण करीत—शिवपुराण, जे पुराणपरंपरेला आणि वेदसाराला समर्पित आहे. येथे भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य या त्रिसंगीताचा स्नेहाने गान केले जाते. वेदान्ताने ओळखले जाणारे खरे तत्त्व येथे स्पष्टपणे सांगितले आहे. सर्व ऋषींनी हे पुराण ऐकावे, जे वेदांचा सार आहे, आणि जे प्राचीन काळी, अनेक कल्पांत, वारंवार सांगितले गेले. या सध्याच्या कल्पात, सृष्टीच्या प्रारंभी, सहा ऋषिकुलांनी एकमेकांशी संवाद साधला. त्यांच्यात मोठा वाद झाला—'हेच श्रेष्ठ, हे नाही'—म्हणून ते अविनाशी ब्रह्मा, सृष्टीकर्त्याजवळ गेले. नम्रतेने, सर्वांनी जोडलेल्या हातांनी म्हणाले, 'आपणच सर्व लोकांचे सर्जक आहात, प्रत्येक कारणाचे कारण आहात. सर्व तत्त्वांपलीकडे असलेला, प्राचीन आणि परात्पर असा सर्वोच्च पुरुष कोण आहे, ज्यापर्यंत वाणी व मन पोहोचू शकत नाहीत? ज्यापासून सर्वकाही उत्पन्न होते—ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र आणि सर्व इंद्रिये एकत्र—सर्वप्रथम कोण प्रकट होतो?