एकदा, श्रेष्ठ ऋषींच्या समूहात, शिवपुराणातील एक अध्याय सांगितला गेला. त्या प्रसंगी, एक महर्षीने विचारले, “आत्मिक आनंद मिळवण्यासाठी कोणता मार्ग आहे?” त्यावर उत्तर देताना, दुसरा ऋषी म्हणाला, “करुणेमुळे उपासकाला अंतर्गत स्वराज्य मिळते. म्हणून, हे श्रेष्ठ ऋषी, अंतर्गत आनंद साधण्यासाठी शिवाची उपासना करावी.” शिवलिंगाची उपासना करताना, त्यात पित्याचा आणि माताचा स्वरूप आहे, असे सांगितले गेले. ‘भर्ग’ हा पुरुषाचा स्वरूप आहे आणि ‘भर्ग’च प्रकृती म्हणून ओळखला जातो. गर्भ, ज्याचा अंतरंग अदृश्य आहे, तो पुरुष; ज्याचा अंतरंग प्रकट आहे, तो प्रकृती. गर्भ पुरुष आहे, कारण तो उत्पत्तीचा कारण आहे; पुरुष आणि प्रकृतीच्या संयोगातून प्रथम जन्म उत्पन्न होतो. प्रकृती प्रकट झाल्यावर दुसरा जन्म होतो; जन्मलेल्या जीवाला मृत्यू प्राप्त होतो, आणि हे सर्व पुरुषातून उत्पन्न होते. माया द्वारे जन्म अपरिहार्य आहे; जे जन्म घेतले, ते काळाच्या ओघात नष्ट होते, म्हणूनच देहधारी जीव असे म्हणतात. जन्म जीवाला बंधनात ठेवतो; या बंधनाला ‘जीव’ म्हणतात. जन्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी, जन्माच्या प्रतीकाची उपासना करावी. ‘भं’ म्हणजे वाढणे, ‘भग’ हा स्रोत आहे; साध्या शब्दांनी आणि नैसर्गिक साधनांनी, इंद्रियांच्या आनंदाने, प्रकृती ओळखली जाते. ‘भग’चा मुख्य अर्थ आनंद आहे; हा अर्थ ऐकला जातो. मुख्य ‘भग’ म्हणजे प्रकृती, आणि शिवाला ‘भगधार’ म्हणतात. शिवच आनंदाचा दाता आहे; दुसरा कोणीही आनंद देत नाही. ‘भगधार’ला ज्ञानी ‘भर्ग’ म्हणतात. प्रतीक आणि ‘भग’ यांचा संयोग, किंवा ‘भग’ प्रतीकात एकत्रित झाल्यावर, या लोकात आणि परलोकात, सतत आनंदासाठी आहे. शिवाचे प्रतीक म्हणून महादेवाची उपासना करावी; सूर्य जगाचा निर्माता आहे, आणि हे चिन्ह सृष्टीतून उत्पन्न झाले आहे. प्रतीकाचा अर्थ स्पष्ट करणारे चिन्हच प्रतीक म्हणतात. प्रतीक व्यक्तीच्या हेतूचे द्योतक आहे, कारण ते शिवाशी एकरूप होते; शिव आणि शक्तीच्या चिन्हांचा संयोग प्रतीक म्हणून ओळखला जातो. आपल्या स्वतःच्या चिन्हाची उपासना केल्याने समाधान मिळते; चिन्हाचे कार्य नष्ट होत नाही. जन्मापासून पुढे, चिन्हाचे कार्य दूर होते. शिवाच्या प्रतीकाची सोळा प्रकारच्या बाह्य आणि अंतर्गत अर्पणांनी, सामान्य लोकांनी आणि नैसर्गिक साधनांनी उपासना करावी. सूर्याच्या दिवशी, उपासना जन्म नष्ट करते; प्रथम दिवशी, मोठ्या प्रतीकाची उपासना पवित्र मंत्राने करावी. प्रथम दिवशी, गायीच्या पाच पदार्थांनी स्नान करणे विशेष सांगितले आहे: शेण, मूत्र, दूध, दही आणि तूप. वेगळ्या प्रकारे, दूध, मध, ऊस रस, आणि गायीच्या दूधापासून तयार केलेले अन्न, हे पवित्र मंत्राने अर्पण करावे. ध्वनीचे प्रतीक म्हणजे पवित्र मंत्र; नादाचे प्रतीक स्वयंभू आहे; बिंदूचे प्रतीक साधन आहे, आणि ‘म’ अक्षर स्थिर आहे. ‘उ’ अक्षर गतिशील प्रतीक आहे; ‘अ’ हा गुरूचा स्वरूप आहे. या सहा प्रतीकांची सतत उपासना केल्याने, संशय न ठेवता, जीवनात मुक्ती मिळते. शिवाची भक्तीपूर्वक उपासना केल्याने, लोकांना जन्ममुक्ती मिळते; रुद्राक्ष धारण केल्याने अर्धा पाऊल मिळतो, आणि भस्म लावल्याने दुसरा पाऊल. मंत्र जपाने तीन पावले मिळतात; पूर्ण भक्तीने, शिवाचे प्रतीक आणि भक्त दोघांची उपासना केल्याने, व्यक्तीला मुक्ती प्राप्त होते. जो कोणी हा अध्याय एकाग्रतेने पठण किंवा श्रवण करतो, त्याची शिवभक्ती दृढ होते, हे द्विजांनो. त्यानंतर, एक ऋषीने विचारले, “हे महर्षी, प्रणव, सहलींग, आणि शिवभक्ताच्या उपासनेचे महत्त्व सांगावे.” त्यावर उत्तर देताना, दुसरा ऋषी म्हणाला, “हे तपस्व्यांनो, तुम्ही योग्य प्रश्न विचारला आहे; याचे उत्तर महादेवच जाणतो, दुसरा कोणी नाही. आता, शिवाच्या कृपेने मी याचे स्पष्टीकरण देतो; शिव, महान प्रभू, आम्हा सर्वांचे रक्षण करो.” ज्ञानी लोक प्रणवाला संसाररूपी महासागरात जन्मलेल्या व्यक्तीसाठी नवी नौका मानतात, जी प्रकृतीमुळे उत्पन्न झाली आहे. ‘प्र’ अक्षर पंचरूप प्रकट करते; प्रणव तुमचाच आहे, कारण तो तुम्हाला उच्चतम मुक्तीकडे नेतो. जे स्वतःच्या मंत्राचा जप करतात, योगी आणि स्वतःच्या मंत्राच्या उपासकांना, प्रणव सर्व कर्म नष्ट करतो आणि नवीन दिव्य ज्ञान देतो. तेच प्रणव, जो माया रहित आणि सदैव नवा आहे, त्याला परम, शुद्ध सार म्हणतात. ज्ञानी लोक प्रणवाला सतत नव्याने उत्पन्न होणारा मानतात; प्रणव विविध प्रकारे वर्णन केला जातो, सूक्ष्म आणि स्थूल. सूक्ष्म प्रणव एकाक्षरी आहे; स्थूल प्रणव पाच अक्षरी आहे. सूक्ष्म प्रणव अदृश्य स्वरूपात पाच ध्वनी असतो; स्थूल प्रणव स्पष्ट स्वरूपात प्रकट होतो. जीवनात मुक्त झालेल्यांसाठी, सूक्ष्म प्रणव सर्वांचा सार आहे; मंत्राच्या अर्थावर ध्यान करत, स्वतःच्या शरीराच्या विलिन होईपर्यंत ध्यान करावे. शरीर विलीन झाल्यावर, शिवाची पूर्ण प्राप्ती होते; पण फक्त मंत्र जपानेही, निश्चितपणे एकरूपता मिळते. तीस कोटी मंत्र जपाने, निश्चितपणे एकरूपता मिळते; सूक्ष्म प्रणव द्विविध आहे, लघु आणि दीर्घ स्वरूपात. ‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म’, बिंदू आणि नादासह, ध्वनी आणि कालाच्या प्रमाणासह, प्रणव बनतो. दीर्घ प्रणव योगी हृदयात धारण करतात; लघु प्रणव त्रिसूत्राचा सार आहे, ‘म’ने समाप्त होतो. शिव आणि शक्ती ‘म’मध्ये एकत्रित आहेत, जे त्रिविध स्वरूपाचे आहे; म्हणून, लघु प्रणव पाप नष्ट करण्यासाठी जप करावा. पृथ्वी, वायू, आकाश, अग्नि, जल, आणि दहा दिशांतून, दहा प्रकारच्या ध्वनी उत्पन्न होतात; हे प्रकटतेचे स्रोत मानले जातात. अशा प्रकारे, शिवपुराणातील या अध्यायात, शिवलिंगाची, प्रतीकांची, आणि प्रणव मंत्राची उपासना, त्यातील अर्थ, आणि भक्तीमुळे मिळणाऱ्या मुक्तीचे रहस्य, ऋषींनी भक्तिपूर्वक सांगितले.