शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
सूतांनी सांगितले की, जो कोणी चतुर्दशीच्या दिवशी उपवास करून, रात्रभर जागरण करतो आणि या पुराणाचे पठण किंवा श्रवण करतो, त्याला महान पुण्य प्राप्त होते. हे पुण्य असे आहे की, जसे कुरुक्षेत्रासारख्या पवित्र स्थळी, सूर्यग्रहणाच्या वेळी, सर्व दिशांना स्वतःच्या वजनाएवढे दान दिल्यास जे फळ मिळते, तसेच हे फळ मिळते. विशेषतः हे दान व्यास आणि इतर ब्राह्मणांना दिल्यास, ते फळ निःसंशयपणे मिळते. जो कोणी दिवस-रात्र या शिवपुराणाचे गायन करतो, त्याच्यासाठी इंद्रासह सर्व देवता त्याच्या आज्ञेची वाट पाहतात. जो दररोज या शिवपुराणाचे पठण किंवा श्रवण करतो, त्याच्या सर्व शुभकर्मांचे फळ कोटीने वाढते. जो श्रीरुद्रसंहितेचे एकाग्रतेने पठण करतो, तो ब्रह्महत्या जरी केली असेल तरी, केवळ तीन दिवसांत शुद्ध होतो. जो मौन पाळून, भैरवाच्या मूर्तीसमोर, दररोज तीन वेळा या रुद्रसंहितेचे पठण करतो, त्याच्या सर्व इच्छांची पूर्तता होते. जो वड किंवा बिल्वाच्या झाडाभोवती प्रदक्षिणा घालून या रुद्रसंहितेचे पठण करतो, त्याला ब्रह्महत्येचे पाप नाहीसे होते. यापुढे, कैलाससंहिता तर या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ मानली जाते. ती ब्रह्मस्वरूप आहे आणि पवित्र ओंकाराचा अर्थ प्रत्यक्ष उघड करते. या कैलाससंहितेचे खरे स्वरूप शंकरांना पूर्णपणे ज्ञात आहे; व्यासांना त्याचा अर्धा भागच ठाऊक आहे, आणि मी, द्विजजनांनो, त्यातील अर्धा भागच जाणतो. मी येथे थोडेसेच सांगतो, कारण सर्व काही सांगणे शक्य नाही. हे जरी जाणले, तरी मन शुद्ध होते. द्विजजनांनो, या प्रचंड प्रभावी संहितेने नष्ट न होईल असे जगात कोणतेही पाप नाही. शिवाने उपनिषदांच्या महासागरातून आनंदाने निर्माण केलेली आणि कुमाराला अर्पण केलेली ही संहिता जो कोणी पितो, तो अमरत्व प्राप्त करतो. जो ब्रह्महत्येसारख्या पापांचे प्रायश्चित्त करतो आणि केवळ एका महिन्यापर्यंत या संहितेचे पठण करतो, त्याचे पाप नाहीसे होते. चुकीची वस्तू स्विकारणे, अपवित्र अन्न खाणे किंवा वाईट वाणी बोलणे यापासून उत्पन्न झालेले पापही, या संहितेचे एकवार पठण केल्यावर नाहीसे होते. जो शिवमंदिरात किंवा बिल्ववनात या संहितेचे पठण करतो, त्याला असे फळ मिळते जे शब्दांनी सांगता येत नाही. जो भक्तीभावाने या संहितेचे पठण करतो आणि श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणांना जेवू घालतो, त्याचे सर्व पितर शंभूच्या परमधामाला पोहोचतात. चतुर्दशीच्या दिवशी उपवास करून, बिल्वाच्या मूळाशी या संहितेचे पठण करणाऱ्याची शिवासह सर्व देवता प्रत्यक्ष पूजा करतात. याशिवाय, इतरही संहितांचा उल्लेख आहे, ज्या सर्व इच्छित फळे देतात; त्या दोन्हीही उत्कृष्ट मानाव्यात, आणि ज्ञानाच्या क्रीडांनी परिपूर्ण आहेत. अशा प्रकारे, हे शैवपुराण, वेदासमान, प्रथम शिवानेच ब्रह्मानुसार रचले, असे सांगितले गेले आहे. या पुराणात विद्येश, तार-रौद्र, वैनायक, औमिक, मातृ, अकरा भागांत रुद्र, कैलास आणि शतरुद्र अशा संहितांचा समावेश आहे. कोटिरुद्र, हजार कोटी रुद्रांनी सुरू होणारी, तसेच वायवीय, धर्म म्हणून ओळखली जाणारी, अशी ही वैशिष्ट्यपूर्ण पुराणे आहेत. एकूण बारा संहितांचा उल्लेख केला गेला आहे, ज्या अतिशय पुण्यदायी मानल्या जातात. विद्येशसंहितेत दहा हजार श्लोक आहेत; रुद्र, वैनायक, औमिक आणि मातृ या प्रत्येकी आठ हजार श्लोकांची आहेत. अकरा रुद्रांची संहिता तेरा हजार श्लोकांची; कैलास सहा हजारांची; शतरुद्र त्याच्या निम्मी. कोटिरुद्र ही अकरा हजारांची तिप्पट; सहस्रकोटिरुद्र श्लोकसंख्येने हजार कोटी रुद्रांच्या प्रमाणात सांगितली आहे. वायवीय ही समुद्राच्या शंभरपट, घर्म सूर्याच्या हजारपट; अशा प्रकारे शैवगणनेनुसार, त्यांची संख्या एक लाखापर्यंत जाते. पण व्यासांनी याचा संक्षेप करून चौवीस हजार श्लोकांपर्यंत आणला. यापैकी शैवपुराण हे चौथे असून, सात संहितांनी युक्त आहे. पूर्वी शिवाने हे पुराण कल्पिले होते, आणि श्लोकसंख्येनुसार ते आरंभी शंभर कोटी श्लोकांचे होते, पण सृष्टीच्या प्रारंभी ते फारसे स्मरणात राहिले नाही. नंतर द्वापर इत्यादी युगांत, पुराणे अठरात विभागली गेली आणि द्वैपायन व इतरांनी त्याचा संक्षेप करून चार लाख श्लोकांचे केले. शिवपुराण हे चौवीस हजार श्लोकांचे असून, सात संहितांनी युक्त आहे आणि वेदासमान मानले जाते. यातील पहिली विद्येश्वर, दुसरी रौद्री, तिसरी शतरुद्र, चौथी कोटिरुद्र, पाचवी उमा, सहावी कैलास, सातवी वायवीय; अशा सात संहितांचा उल्लेख आहे. हे दिव्य शिवपुराण, सात संहितांनी युक्त, सर्वश्रेष्ठ, ब्रह्मासमान आणि सर्वश्रेष्ठ फल देणारे आहे. जो कोणी संपूर्ण सातही संहितांचा भक्तीभावाने पाठ करतो, तो जीवंत असतानाच मुक्त मानला जातो. शेकडो श्रुती, स्मृती, पुराणे, इतिहास, आगम ग्रंथ हे शिवपुराणाच्या तुलनेत काहीच नाहीत. हे शुद्ध शैवपुराण, शिवाने गौरवलेले, व्यासांनी संक्षेपात मांडले नाही, शिवभक्तांसाठी अद्वितीय लाभदायक आहे, त्रिविध दुःखांचा नाश करणारे आणि सज्जनांसाठी मंगलदायक आहे. येथे धर्म कपटविरहित सांगितला आहे, मुख्यत्वे वेदांतज्ञान आहे; हे ज्ञानी, मत्सररहित, नीट स्थिर झालेल्यांनी जाणावे, आणि जीवनाच्या तीन पुरुषार्थांनी युक्त आहे. शैवपुराण हे खरेच पुराणांचा किरीटमणी आहे, वेदांतज्ञानाने प्रकाशित आणि परब्रह्माचे गायन करणारे आहे; जो कोणी याचे परमभक्तीने पठण किंवा श्रवण करतो, तो शंभुला प्रिय होतो आणि सर्वोच्च ध्येय प्राप्त करतो. सूतांच्या या वचनांचे श्रवण करून, श्रेष्ठ ऋषींनी सूतांना विनंती केली: “आमच्यासाठी हे अद्भुत पुराण, जे वेदांताचा सार आणि संपूर्ण आहे, ते सांग.