शिवपुराणम्
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
तरीही, मी या शिवपुराणाच्या महानतेपैकी थोडेसे सांगतो; तुम्ही तुमचे मन एकाग्र करा आणि व्यासांनी मला पूर्वी सांगितले ते लक्षपूर्वक ऐका. जो कोणी हा शिवपुराण एक श्लोक किंवा अर्धा श्लोकसुद्धा भक्तीने पठण करतो, तो क्षणात पापमुक्त होतो. जो कोणी हे शिवपुराण दररोज भक्तीभावाने, आपल्या सामर्थ्यानुसार, दुर्लक्ष न करता पठण करतो, तो या जगातच मुक्त मानला जातो. जो कोणी दररोज भक्तीपूर्वक या शिवपुराणाची पूजा करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ नक्कीच मिळते. कोणतीही सामान्य जागा असो, जो कोणी दुसऱ्याच्या तोंडून हे शिवपुराण ऐकतो, त्याचे पाप मीच नष्ट करतो. जो कोणी दूरूनसुद्धा या शिवपुराणाला नमस्कार करतो, त्याला सर्व देवतांची पूजा केल्याचे फल निःसंशय मिळते. आता ऐका, जो कोणी स्वतः या शिवपुराणाची प्रत लिहून ती शिवभक्तांना अर्पण करतो, त्याला काय पुण्य मिळते. या जगात शास्त्र आणि वेदांचे अध्ययन व त्याचे विवेचन याने जे दुर्मिळ फल मिळते, ते याने सहज प्राप्त होते. चतुर्दशीच्या दिवशी उपवास करून, शिवभक्तांच्या सभेत जो कोणी हे शिवपुराण स्पष्टपणे सांगतो, तो सर्वोच्च मानला जातो. या पुराणातील प्रत्येक अक्षराने गायत्री पुरश्चरणाचे फल मिळते; येथे सर्व भोग उपभोगून शेवटी मोक्षप्राप्ती होते. चतुर्दशीला उपवास करून, रात्रभर जागरण करून, जो कोणी हे पुराण पठण करतो किंवा ऐकतो, त्याचे पुण्य मी सांगतो. कुरुक्षेत्रासारख्या पवित्र स्थळी, किंवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी, स्वतःच्या वजनाएवढे धन चारही दिशांना दान केल्याचे पुण्य मिळते. हे धन विशेषतः ब्राह्मणांना, व्यासादींना दिल्यास, त्या पुण्याचा संपूर्ण लाभ मिळतो, हे खरेच आहे. जो कोणी दिवस-रात्र या शिवपुराणाचे गायन करतो, त्याच्या आज्ञेसाठी इंद्रसह सर्व देवता प्रतीक्षा करतात. जो कोणी दररोज हे शिवपुराण पठण करतो किंवा ऐकतो, त्याने केलेले प्रत्येक पुण्यकर्म कोटीने वाढते. या पुराणातील श्रीरुद्रसंहितेचे एकाग्रतेने पठण करणारा, अगदी ब्रह्महत्येसारखे महापाप केले असले तरी, तीन दिवसांत शुद्ध होतो. जो कोणी मौन पाळून, दररोज तीन वेळा भैरवाच्या प्रतिमेसमोर रुद्रसंहिता पठण करतो, त्याला सर्व इच्छित फळे मिळतात. जो कोणी वड किंवा बिल्वाच्या झाडाभोवती प्रदक्षिणा घालत रुद्रसंहिता पठण करतो, तो ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो. त्यापुढे कैलाससंहिता अधिक श्रेष्ठ मानली जाते, तीच ब्रह्मस्वरूप असून ‘ॐ’ या परमपवित्र शब्दाचा अर्थ प्रत्यक्ष प्रकट करते. कैलाससंहितेची खरी महती शंकरांना पूर्ण माहित आहे, व्यासांना त्यातील अर्धी, आणि मला, द्विजजनांनो, त्यातील अर्ध्या भागाचीच माहिती आहे. मी त्यातील थोडेसे सांगतो; सर्व सांगणे शक्य नाही. एवढे जरी कळले तरी मन शुद्ध होते. द्विजजनांनो, मी संपूर्ण जगात शोधून पाहिले, तरी या तीव्र संहितेने नष्ट न होईल असे कोणतेच पाप मला दिसले नाही. शिवाने उपनिषदांच्या सागरातून आनंदाने निर्माण केलेली आणि कुमाराला अर्पण केलेली ही संहिता, जो कोणी त्या अमृताचा पान करतो, तो खरोखर अमर होतो. ब्रह्महत्येसारख्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी, जो कोणी एक महिना ही संहिता पठण करतो, तो त्यातून मुक्त होतो. अयोग्य दान, अपवित्र अन्न, किंवा वाईट वाणीमुळे झालेले पाप, या संहितेचे एकदाच पठण केल्याने नष्ट होते. जो कोणी शिवमंदिरात किंवा बिल्ववनात ही संहिता पठण करतो, त्याला अशा फळाची प्राप्ती होते की, ती शब्दात सांगता येत नाही. जो कोणी भक्तीने ही संहिता पठण करतो आणि श्राद्धकर्माच्या वेळी ब्राह्मणांना भोजन घालतो, त्याचे सर्व पितर शंभूच्या परमधामाला जातात. जो कोणी चतुर्दशीला उपवास करून, बिल्वाच्या झाडाच्या मुळाशी ही संहिता पठण करतो, त्याची पूजा शिव स्वतः आणि सर्व देवांसह करतात. याशिवाय इतर संहिताही आहेत, त्या सर्व इच्छित फळे देणाऱ्या आहेत; दोन्हीही उत्कृष्ट आणि ज्ञानाच्या लीलांनी परिपूर्ण मानाव्यात. अशा प्रकारे हे शैवपुराण, वेदासमान, प्रथम शिवानेच ब्रह्मस्वरूपाला अनुरूप रचले, असे घोषित करण्यात आले आहे. विद्योत्पत्ती, तार-रौद्र, विनायक, औमिक, मातृ, अकरा भागांचा रुद्र, कैलास आणि शतरुद्र—ही ती महत्त्वाची पुराणे होत. कोटिरुद्र, हजार कोटिरुद्रांनी सुरू होणारे, आणि वायवीय, धर्म नावाने ओळखले जाणारे—ही पुराणे विशेष मानली जातात. या सर्व मिळून बारा संहितांना अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. त्यांची संख्या मी सांगतो, ब्राह्मणांनो, लक्षपूर्वक ऐका. विद्योत्पत्ती संहितेत दहा हजार श्लोक आहेत; त्याचप्रमाणे रुद्र, विनायक, औमिक आणि मातृपुराण—प्रत्येकी आठ हजार श्लोक आहेत. अकरा रुद्रांची एकत्रित संहिता तेरा हजार श्लोकांची आहे; कैलास सहा हजार, शतरुद्र त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात आहे. कोटिरुद्र हे अकरा हजाराच्या तीन पट आहे; सहस्रकोटिरुद्र हे दहा दशलक्ष रुद्रांच्या हजारपट आहे. वायवीय हे शंभर सागरांच्या प्रमाणात आहे; घर्म हे सूर्याच्या हजारपट आहे; अशा प्रकारे शैव परंपरेनुसार त्यांची संख्या एक लाख श्लोकांपर्यंत पोहोचते. परंतु व्यासांनी ते चोवीस हजार श्लोकांत संक्षिप्त केले; त्यात शैवपुराण हे चौथे असून, त्यात सात संहितांचा समावेश आहे. पूर्वी शिवाने या पुराणाची संकल्पना केली होती आणि त्यात श्लोकांची संख्या एक कोटी होती, परंतु सृष्टीच्या आरंभी त्याचा मोठा भाग विस्मरणात गेला. द्वापर आणि इतर युगांत, हे पुराण अठरात विभागले गेले आणि द्वैपायन व इतरांनी ते चार लाख श्लोकांत संक्षिप्त केले. अशा प्रकारे, शिवपुराणाच्या महानतेचे, त्याच्या संहितांचे, आणि त्याच्या पठण, श्रवण, लेखन, पूजन, आणि दान यांचे अद्भुत फळ सांगितले गेले आहे. या पुण्यकथेला ऐकणारा, मनन करणारा, आणि आचरण करणारा, शिवकृपेने सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि परमानंद प्राप्त करतो.