सर्व ज्ञान, कर्म आणि आचार यांचा सारांश काढून, भगवंताने जे काही सांगितले आणि मी जे ऐकले, ते सर्व वेदांच्या समकक्ष आहे, असे निवेदन झाले. आता मला योगाबद्दल—जो अत्यंत दुर्मिळ आहे—त्याच्या पूर्वतयारी, अंग, प्रक्रिया आणि हेतू यांसह ऐकायची इच्छा आहे. जर योग पूर्ण होण्यापूर्वी मृत्यू आला, तर मनुष्याने त्वरित योग कसा प्राप्त करावा, आत्मविनाश न करता, याचा काही उपाय आहे का? हे सर्व, त्याची कारणे, योग्य वेळा, साधने, त्यातील भेद आणि स्तर, खरेखुरे सांगावे, अशी विनंती केली गेली. त्यावर उत्तर देताना सांगितले गेले: कृष्णा, तू अत्यंत योग्य प्रश्न विचारलेस, कारण सर्व प्रश्नांचा अर्थ तुला ज्ञात आहे. म्हणून मी तुला हे सर्व क्रमाने सांगतो—लक्षपूर्वक ऐक. जेव्हा मनाच्या चळवळी नियंत्रणात येतात आणि मन शिवामध्ये स्थिर होते, तेव्हा ती स्थिती, संक्षिप्तपणे सांगायचे तर, योग म्हणून ओळखली जाते. हा योग पाच प्रकारांचा आहे: मंत्रयोग, स्पर्शयोग, भावयोग आणि अभावयोग—यापैकी जो सर्वोच्च आहे, तो महायोग मानला जातो. मंत्राच्या साधनेने जेव्हा मनाची वृत्ती एकाग्र राहते आणि मंत्राच्या अर्थावर स्थिर होते, तेव्हा तो मंत्रयोग समजला जातो. हाच योग जेव्हा श्वासाच्या नियंत्रणाने सुरु होतो, ते स्पर्शयोग म्हणतात; मंत्र आणि स्पर्श यांपासून मुक्त झाल्यावर भावयोग होतो. संपूर्ण विश्व आणि त्यातील सर्व घटकांचे विलयन मनाने जेव्हा जाणवले जाते, तेव्हा तो अभावयोग म्हणतात—तो निर्गुण सत्याशी संबंधित आहे. फक्त शिवस्वरूप, निर्गुण, गुणरहित स्वरूपाचे ध्यान केले असता, मनाची हालचाल शैव स्वरूप होते आणि हाच येथे महायोग म्हणून ओळखला जातो. जो माणूस दृश्य व श्रव्य यांपासून मनाने विरक्त असतो, त्यालाच योगाची पात्रता आहे; इतर कोणालाही नाही. इंद्रियांच्या विषयांतील दोष, त्यांचे गुण, आणि परमेश्वराचे दोष यांचे सातत्याने निरीक्षण केल्याने मन हे विरक्त होते. योगाचा सारांश आठ किंवा सहा अंगांचा आहे: यम, नियम, आणि स्वस्तिकादी आसन, असे पुढे सांगितले जाते. श्वासाचे नियंत्रण, इंद्रियांचे निग्रह, धारणा, ध्यान आणि समाधी—हे योगाचे आठ अंग आहेत, असे ज्ञानी म्हणतात. आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी—ही योगाची सहा अंग आहेत. या सर्व अंगांचे विशेष गुण शिवशास्त्रात, तसेच इतर शैव ग्रंथांत, विशेषतः कामिक आणि तत्सम आगमांमध्ये विस्ताराने सांगितले आहेत. योगशास्त्रात आणि काही पुराणांतही अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—ही पाच यम आहेत. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान—ही पाच नियम आहेत. स्वस्तिक, पद्म, अर्धचंद्र, वीर, सिद्ध, पर्यंक आणि इच्छेनुसार—ही आठ आसने आहेत. स्वतःच्या शरीरात उत्पन्न होणाऱ्या श्वासाचे जे नियंत्रण केले जाते, त्यास प्राणायाम म्हणतात. तो तीन प्रकारचा आहे: रेचक (श्वास सोडणे), पूरक (श्वास घेणे), आणि कुम्भक (श्वास रोखणे). एका नाकपुडीत बोटाने दाब देऊन, दुसऱ्या नाकपुडीतून पोटातील वायू बाहेर सोडणे—हे रेचक आहे. बाह्य श्वासाने शरीर भरून, दुसऱ्या नाकपुडीतून श्वास घेतल्यावर—हे पूरक आहे. श्वास न सोडता किंवा न घेता, आत आणि बाहेर स्थिर ठेवणे—म्हणजेच कुम्भक, जो घटासारखा स्थिर असतो. रेचकाने सुरु होणारी ही त्रिक्रीया न फार वेगाने, न फार हळू केली पाहिजे; हळूहळू सराव करीत जावे. रेचक वगैरेचा सराव नाडीशुद्धीने सुरू करावा आणि स्वतःच्या इच्छेपर्यंत वाढवावा, हे योगशास्त्रात सांगितले आहे. कन्यका या प्रकाराने सुरु होणाऱ्या अनुक्रमात, प्राणायाम चार प्रकारे—मोजण्याच्या प्रमाणानुसार व गुणवत्तेनुसार—शिकवला आहे. कन्यका चार प्रकारांची, बारा मात्रांची असते; मध्यमा दोनदा रोखलेली, चोवीस मात्रांची असते. उत्तम तीनदा रोखलेली, छब्बीस मात्रांची असते; त्यानंतरचा सर्वोच्च प्राणायाम घाम, थरथर, इत्यादी परिणाम घडवतो. परम योग्यांना आनंद, अंगावर रोमांच, डोळ्यातून अश्रू, बडबड, चक्कर, मूर्च्छा इत्यादी स्थिती येतात. गुडघ्याभोवती हात फिरवून, न खूप वेगाने, न खूप हळू बोटे वाजवावीत—हेच मोजण्याचे प्रमाण आहे. या प्रमाणांचे अनुक्रमाने आणि वरच्या दिशेने आकलन करावे; नाडीशुद्धीनंतर योग्य प्रकारे प्राणायामाचा सराव करावा. प्राणायाम दोन प्रकारचा आहे: बीजसहित आणि बीजरहित. बीजरहित म्हणजे जप किंवा ध्यान नसलेला; बीजसहित म्हणजे त्यासोबत जप किंवा ध्यान असलेला. बीजसहितापेक्षा बीजसहित प्राणायाम शंभरपटीने श्रेष्ठ आहे; म्हणून योगी बीजसहित प्राणायाम करतात. प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान—हे पाच प्रकार आहेत. नाग, कूर्म, कर्कल, देवदत्त आणि धनंजय—हेही प्राणाचेच प्रकार आहेत, कारण ते शरीरात हालचाल निर्माण करतात. जेव्हा अन्न इत्यादीचे सेवन होते, तेव्हा अपान खाली जातो; व्यान सर्व अंगांमध्ये पसरतो आणि त्यांना वाढवतो. उदान हा वायू जीवनबिंदूंना हालवतो; समान संपूर्ण शरीरात संतुलन ठेवतो, म्हणून त्याला ते नाव आहे. नाग डकारात प्रकटतो; कूर्म डोळे उघडण्यात; कर्कल शिंकण्यात; देवदत्त जांभईत. धनंजय मृतदेहातही राहतो आणि सर्वत्र व्यापतो. या सर्वांचा योग्य क्रमाने सराव केला, तर प्राणायामाचे फळ अमाप आहे. अशा प्रकारे, योगाच्या विविध अंगांचे, त्याच्या प्रकारांचे, आणि प्राणायामाच्या सूक्ष्म तपशीलांचे हे पवित्र ज्ञान सांगितले गेले.