शिवमहापुराणातील या पवित्र अध्यायात, शिवोपासनेची सूक्ष्म आणि गूढ प्रक्रिया अत्यंत आदराने सांगितली आहे. सर्वप्रथम, साधकाने आपल्या शरीरातील विविध भागांमध्ये—बाहू, डोळे, तोंड, कपाळ, नासिका, बगले, खांदे, कुशी आणि उरोज—या ठिकाणी विभाजन करावे. तसेच, कंबर, हात, घोटे किंवा पंचांग पद्धतीने ‘हंस’ स्थापन करावी आणि त्यानंतर पाचाक्षरी मंत्राची प्रतिष्ठापना करावी. पूर्वी वर्णन केलेल्या पद्धतीने, ज्यायोगे शिवत्व प्राप्त होते, ती केवळ शिवस्वरूप असलेल्यांनीच आचरण करावी; शिव नसलेल्या व्यक्तीने शिवाची उपासना किंवा ध्यान करू नये, कारण अशाने शिवप्राप्ती होत नाही. म्हणून, साधकाने ‘मीच शिव आहे’ हे चिंतन करावे, जीवभावाचा त्याग करून शैव देह धारण करावा आणि शैवकर्मे करावी. या साधनेत पाच प्रकारची यज्ञे सांगितली आहेत—कर्मयज्ञ, तपयज्ञ, जपयज्ञ, ध्यानयज्ञ आणि ज्ञानयज्ञ. काहीजण कर्मयज्ञात, काही तपयज्ञात, काही जपयज्ञात, तर काही ध्यानयज्ञात मग्न असतात; काही केवळ ज्ञानयज्ञात रमलेले असतात. या यज्ञांची श्रेणी इच्छाधारित आणि अनिच्छाधारित अशी दोन प्रकारची असते. इच्छायुक्त साधक पुन्हा-पुन्हा विषयभोगात रमतो, तर अनिच्छायुक्त साधक रुद्राच्या लोकात सुख उपभोगून शेवटी तेथून मुक्त होतो. तपयज्ञात निष्ठा ठेवणारा पुन्हा जन्म घेतो, यात शंका नाही; आणि तपस्वी तेथे सुख उपभोगून नंतर मुक्त होतो. जप आणि ध्यानयज्ञात निष्ठा असलेला मनुष्य म्हणून पृथ्वीवर जन्म घेतो. पण जप आणि ध्यानयज्ञातून, ज्ञानप्राप्ती झाल्यास तो लवकरच शिवाशी एकरूप होतो. म्हणूनच, कर्मयज्ञही शिवाज्ञेने आणि मुक्तीच्या इच्छेने केल्यास, तो देहधारकांसाठी लाभदायक ठरतो. हे सर्व यज्ञ निष्काम भावनेने केले, तर ते मुक्तीकडे नेतात; कामनायुक्त असतील, तर ते बंधनातच ठेवतात. म्हणून, या पाच यज्ञांमध्ये ध्यान आणि ज्ञानयज्ञातच निष्ठा ठेवावी. ध्यान आणि ज्ञान मिळवणारा साधक संसाररूपी समुद्र पार करतो; त्याचे मन शुद्ध असते, अहिंसा वगैरे दोषांपासून तो मुक्त असतो. या सर्व यज्ञांमध्ये ध्यानयज्ञ श्रेष्ठ मानला गेला आहे, कारण तोच मुक्तीचे फल देतो; बाह्यकर्म करणाऱ्यांना मर्यादित फल मिळते. जसे राजाच्या राजवाड्यात विशेष स्थान असते, तसेच ध्यान करणाऱ्यांचे स्वरूप सूक्ष्म आणि दिव्य असते, ते प्रत्यक्षपणे जाणवते. जसे माती, लाकूड यांपासून स्थूल मूर्ती बनतात, तसे ध्यानयज्ञात निष्ठा असणारे साधक दगड-मातीच्या देवतेपेक्षा श्रेष्ठ असतात. जे खरे शिवस्वरूप ओळखत नाहीत, ते अंतिम मुक्तीला पोहोचत नाहीत; आत्म्यात वसणाऱ्या शिवाला सोडून बाह्यपूजा करणारा माणूस फल मिळवू शकत नाही. जणू हातातल्या फळाचा त्याग करून कोपरा चाटण्याचा प्रयत्न करावा, तसे हे आहे. ज्ञानातून ध्यान, आणि ध्यानातून पुन्हा ज्ञान उत्पन्न होते; या दोन्हींच्या एकत्रित साधनेतूनच मुक्ती मिळते. म्हणून, ध्यानातच निष्ठा ठेवावी—हे ध्यान बारा अंगुलांच्या टोकावर, शिरोभागी, कपाळावर, किंवा भुवयांच्या मध्ये करावे; किंवा नाकाच्या टोकावर, तोंडात, गळ्यात, हृदयात किंवा नाभीत—या नित्यस्थळी, श्रद्धायुक्त मनाने ध्यान करावे. बाह्यद्रव्यांनी, भगवंत आणि देवीची पूजा करावी; किंवा लिंगात, कृत्रिम मूर्तीत, अग्नित, वेदीवर—आपल्या भक्तीनुसार आणि सामर्थ्यानुसार पूजा करावी. अंतःकरणाने पूजा करणारा साधक बाह्यपूजा करतो किंवा करत नाही, दोन्ही प्रकार योग्य आहेत. आता, शिवस्वयं भगवान देवीला शिकविलेली पूजा-पद्धती सांगतो. अंतःपूजा अग्निहोत्राच्या पूर्णतेपर्यंत करावी किंवा न करावी; त्यानंतर बाह्यपूजा करावी. तेथे, मनाने अर्घ्यादी द्रव्ये शुद्ध करून, गणपतीचे ध्यान करावे आणि नियमानुसार त्याची पूजा करावी. उजव्या बाजूला नंदी, डाव्या बाजूला सुयश—यांचीही मनाने पूजा करावी; त्यानंतर आसनाची योग्य व्यवस्था करावी. पूजा इत्यादी कृत्यांनी युक्त, सिंहासन किंवा पद्मासनात, तीन तत्त्वांसह आसन धारण करावे. त्या शुभ आसनावर, सर्वांगसुंदर, सर्व गुणांनी युक्त, सर्व शुभचिन्हांनी अलंकृत, मोहक अशा शिव आणि त्यांच्या अर्धांगीनीचे ध्यान करावे. शिवाचे मुख, हात, पाय लाल, चेहरा चमेली आणि चंद्रासारखा विलक्षण हसरा; पारदर्शक स्फटिकासारखे शरीर, कमळासारखे तीन डोळे, चार भुजा, सुंदर अंग, डोक्यावर सुंदर चंद्रकोर. करांनी वरद आणि अभय दाखवणारे, हरणचिन्ह धारण केलेले, सर्पमाळा आणि कंकणांनी अलंकृत, सुंदर निळ्या गळ्याचे, अद्वितीय, सेवक आणि परिवाराने वेढलेले—अशा भगवान शिवाचे ध्यान करावे. त्यांच्या डाव्या बाजूला, महान देवीचे ध्यान करावे. ती देवी पूर्ण फुललेल्या निळ्या कमळाच्या पाकळीसारख्या मोठ्या, लांबसडक डोळ्यांची आहे; चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, काळे कुरळे केस, निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी कांती, डोक्यावर चंद्रकोर, गोल, भरदार, चमकदार उरोज, सडपातळ कंबर, रुंद नितंब, पिवळ्या मुलायम वस्त्रांनी सुशोभित, सर्व अलंकारांनी अलंकृत, कपाळावर तेजस्वी तिळक. केसात विविध फुलांची सजावट, सर्वांग सुंदर, चेहऱ्यावर लज्जेचा लहानसा भाव. उजव्या हातात तेजस्वी सुवर्ण कमळ, दुसऱ्या हातात दंड टेकवलेला, ती महान सिंहासनावर विराजमान आहे. पाशविच्छेदक धारण केलेली, सच्चिदानंद स्वरूपात प्रकटलेली—अशा शुभ आसनावर बसलेल्या शिव-शक्तीचे ध्यान करावे. सर्व अर्पणांनी, भक्तिभावाने, मनाच्या फुलांनी त्यांची पूजा करावी; किंवा, या प्रकारे इतर कोणत्याही रूपात, जसे सदाशिव, परम महेश्वरी, षड्विंशका किंवा श्रीकंठ—अशा स्वरूपात भगवानाचे ध्यान करावे. अशा रीतीने, या अध्यायात शिवोपासनेची अंतर्बाह्य पद्धती, ध्यान, पूजा, आणि साधकाच्या विविध मार्गांची महती सांगितली आहे.