मोक्षासाठी आवश्यक असलेल्या ज्ञान आणि कर्माच्या अनुक्रमाची निश्चितपणे स्थापना झाली आहे. जेव्हा कृपा प्राप्त होते, तेव्हा त्या स्वरूपाचे दर्शन अगदी हस्तामध्ये ठेवलेल्या वस्तुप्रमाणे स्पष्ट होते. ही कृपा कोणावरही होऊ शकते—देव, दैत्य, पशू, पक्षी, पोपट किंवा अगदी कृमिही—त्यांना देखील कृपेने मुक्ती मिळते. कुणी गर्भात असो, जन्म घेणारा, बाल्यावस्थेत, तरुण, वृद्ध, मृत्यूच्या जवळ, स्वर्गात किंवा नरकात असो; पडलेला असो, धर्मनिष्ठ, विद्वान किंवा अज्ञानी असो—कृपा मिळाल्यावर तो त्वरित मुक्त होतो, यात शंका नाही. परमेश्वर आपल्या करुणेने, अपात्र भक्तांवरही कृपा करतो आणि त्यांचे विविध दोष दूर करतो. भक्ती ही केवळ कृपेनेच उत्पन्न होते आणि कृपा भक्तीमुळेच मिळते; स्थितीतील फरक समजूनही ज्ञानी त्यात गोंधळत नाहीत. ही कृपा, जी भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते, ती मनुष्याला एका जन्मात मिळत नाही. अनेक जन्मांत वेद आणि स्मृतींचे आचरण करणारे, वैराग्यशील आणि जागृत जे साधक आहेत, त्यांच्यावर महादेव कृपावंत होतात. देवतांच्या अधिपतीने कृपा केली, तर पशूतही "एक परमेश्वर आहे, तो माझा आहे" असा विचार आणि थोडीशी समजुतीसह भक्ती उत्पन्न होते. विविध शैव तपश्चर्या आणि धर्मकर्मांनी व्यक्ती एकरूप होते; तिथे योगाच्या साधनेने श्रेष्ठ भक्ती निर्माण होते. त्या श्रेष्ठ भक्तीने उच्चतम कृपा प्राप्त होते; कृपेमुळे सर्व बंधनातून मुक्ती मिळते आणि मुक्त व्यक्तीस परिपूर्ण शांती मिळते. मर्त्य जीवाला या भक्तीचा थोडासा भागही तीन जन्मानंतर अधम योन्यांतील दुःख टाळतो—यात शंकाच नाही. सेवा ही बाह्य साधनांसह किंवा त्याविना असू शकते—तीच भक्ती आहे; ती मन, वाणी आणि शरीर या तीन प्रकारांनी विभागली जाते. शिवाच्या मूर्तीचे चिंतन करणे हे मानसिक सेवा; जप आणि इतर गोष्टी वाचिक सेवा; तर विधिपूजा आणि इतर कृती शारीरिक सेवा मानली जाते. ही तिहेरी सेवा म्हणजेच शिवधर्माची साधना; पण शिवस्वरूप परमात्म्याने ती पाच प्रकारांची सांगितली आहे. तप, कर्म, जप, ध्यान आणि ज्ञान—हे पाच प्रकार आहेत. विधिपूजा वगैरे कर्मात येतात, तर चंद्रायणासारखी व्रते तपात येतात. जप तीन प्रकारचा असतो; शिवाची साधना, शिवध्यान म्हणजे ध्यान; आणि शिवशास्त्रात सांगितलेले ज्ञान हेच येथे ज्ञान समजले जाते. हे सर्व शिवाने श्रीकंठाच्या माध्यमातून सांगितले आहे आणि शिवशास्त्रे ही शिवभक्तांसाठी आहेत—परम कल्याणासाठी केवळ तीच साधन आहेत. म्हणून जो ज्ञानी उच्चतम कल्याण इच्छितो, त्याने शिव या परमकारणाशी भक्ती वाढवावी आणि इंद्रियभोगांचा त्याग करावा. मग एक भक्त म्हणतो, "हे प्रभो, मला शिवज्ञान ऐकायचे आहे—तेच शिवाने सांगितले, जे वेदांचे सार आहे आणि जे त्याच्या आश्रयाला मोक्ष देते." हे ज्ञान गुप्त आहे, दहापटी अर्थांनी युक्त आहे, आणि जे अविवेकी, अभक्त किंवा शिस्त नसलेले आहेत, त्यांना ते निंदनीय वाटते आणि त्यांच्या आकलनाबाहेरचे आहे. हे ज्ञान कधी वर्णाश्रमधर्माशी जुळते, तर कधी वेगळे असते; ते वेद, त्यांची षडंग, सांख्य आणि योग या सर्वांतून संपूर्णपणे घेतले आहे. परमेश्वराने हे शंभर कोटी ग्रंथांत विस्ताराने वर्णन केले आहे; त्यात प्रभूची पूजा कशी करावी, हे कसे करावे? कोण पूजा करण्यास आणि ज्ञान-योग मार्गास प्रारंभ करण्यास पात्र आहे? हे सर्व तू विस्ताराने सांग. शिवाने वेदांत सांगितलेले शैव उपदेश, जो निंदा-स्तुतीपासून मुक्त आणि त्वरित श्रद्धा निर्माण करणारा आहे, तो संक्षेपाने सांग. मी तुला अल्पशब्दांत ते दिव्य ज्ञान सांगतो, जे गुरुकृपेने प्राप्त होते आणि सहज मोक्ष देते; त्याचा संपूर्ण विस्तार शक्य नाही. पूर्वी, निर्माणाची इच्छा करून, शिव—जो अचल, महान प्रभू आणि सत्य अस्तित्वाचा कारण-कार्यस्वरूप आहे—त्याने अव्यक्तातून स्वतःचे प्राकट्य केले. त्या वेळी, सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या त्या प्रभूने, देवतांमध्ये प्रथम असलेल्या ब्रह्माला, वाणीच्या अधिपतीला निर्माण केले. ब्रह्माने जन्म घेताना त्या दिव्य पित्याला प्रत्यक्ष पाहिले; त्याच्या आज्ञेने त्या दिव्य प्रजापतीने त्याला प्रगट होताना पाहिले. रुद्राने पाहिलेल्या त्या प्रभूने विश्वाची निर्मिती केली आणि विविध वर्ण-आश्रमांची स्थापना केली. त्याने यज्ञासाठी सोमाची निर्मिती केली; सोमापासून आकाश, आकाशापासून पृथ्वी, अग्नि, सूर्य, यज्ञ, विष्णु आणि शचीपती यांची उत्पत्ती केली. हे सर्व आणि इतर देवतांनी रुद्राच्या स्तोत्रांनी रुद्राची स्तुती केली; तेव्हा प्रसन्नमुखाने प्रभू देवतांसमोर प्रकट झाला. आपल्या लीलार्थ ज्ञान हरपून, त्या महाप्रभूने त्यांना मोहात टाकले; मग देवांनी विचारले, "तू कोण आहेस?" मग भगवान रुद्र म्हणाले, "मीच प्राचीन आहे. मीच असणार आहे, माझ्यापेक्षा वेगळे कोणी नाही; मीच हे संपूर्ण विश्व आहे, आणि माझ्या तेजाने मी त्याचे पालन करतो. माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा समकक्ष कोणी नाही; जो मला ओळखतो, तो मुक्त होतो." असे म्हणून भगवान रुद्र तिथेच अदृश्य झाले; आणि देवता, प्रभूला न पाहता, स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करत राहिल्या. नंतर, त्यांनी अथर्वशिरसामध्ये सांगितलेल्या पाशुपत व्रताचा स्वीकार केला आणि अमरांनी आपल्या सर्व अंगांवर भस्म लावले. मग, त्यांना कृपा देण्यासाठी, सर्व जीवांचा प्रभू, परमेश्वर, आपल्या गणांसह आणि उमेच्या सोबत प्रकट झाला—तोच योगींना त्यांच्या अंतःकरणात, पापरहित, निद्राहीन आणि नियंत्रित श्वास असताना, दिसतो. देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या देवांनी त्या दैवताचे दर्शन घेतले, ज्याला योगी अंतःकरणात पाहतात—तीच ती परमशक्ती, जी प्रभूच्या इच्छेने सर्वकाही करते.