शिवाच्या स्वरूपाबद्दल अनेक ऋषी, तत्त्वज्ञ आणि भक्त विविध प्रकारे मत व्यक्त करतात. काहींना शिव कायमस्वरूपी वाटतो, तर काहींना तो बदलणारा भासतो. कुणाला तो निराकार आहे असे वाटते, तर काहींना साकार. काहींना तो अदृश्य, तर काहींना दृश्यमान; काहींना तो व्यक्त करता येतो, तर काहींना तो अव्यक्त. काहींना शिव म्हणजेच नाद किंवा ध्वनी, तर काहींना तो ध्वनीच्या पलीकडे आहे असे वाटते. काही जण म्हणतात, शिव हा केवळ विचारांचा आहे, तर काही म्हणतात तो विचारांपासूनही मुक्त आहे. कुणी त्याला ज्ञानरूप मानतो, तर कुणी चैतन्यरूप. काही जण म्हणतात, तो जाणता येणारा आहे, तर काही म्हणतात, तो अजाणता. कुणी त्याला सर्वोच्च एकमेव परमात्मा म्हणतो, तर कुणी त्याला अन्य काहीतरी वेगळे मानतो. अशा प्रकारे, विविध मतांनी आणि श्रद्धांनी शिवाचे खरे स्वरूप ऋषी आणि तत्त्वज्ञ यांच्यासाठी निश्चित होत नाही, कारण प्रत्येकाची धारणा वेगळी असते. मात्र, जे संपूर्ण समर्पणाने, निःस्वार्थपणे, पूर्ण भक्तीने त्या परमेश्वराच्या चरणी शरण जातात, त्यांना शिव—सर्व कारणांचा मूळ—सहजपणे कळतो. जोपर्यंत जीव मायाशक्तीच्या बंधनात अडकलेला असतो, तोपर्यंत तो संसाराच्या चक्रात, सुखदुःखाच्या फेर्यात, फसलेला राहतो. पण जेव्हा अज्ञानयुक्त जीव पाप-पुण्याचा त्याग करतो, तेव्हा तो निर्मल होतो आणि सर्वश्रेष्ठ समत्व प्राप्त करतो. जीवाचा हा बंध शिवाचा नाही; हा फक्त मायेमुळे, प्रकृतीमुळे किंवा ज्ञानामुळे, अहंकाररूपाने निर्माण होतो. शिवाला विचारांचा, चैतन्याचा, इंद्रियांचा, सूक्ष्म किंवा स्थूल तत्त्वांचा, किंवा कुठल्याही प्रकारच्या बंधनाचा स्पर्शही होत नाही. काळ, त्याचे विभाग, ज्ञान, प्रारब्ध, आसक्ती किंवा द्वेष—यापैकी काहीही अनंत तेजस्वी शंभूला बांधू शकत नाही. शिवाला कोणत्याही गोष्टीत आसक्ती नाही, न चांगल्या न वाईट कर्मांचे, न त्यांच्या फळांचे, न त्यातून मिळणाऱ्या सुखदुःखांचे बंधन. इच्छा, कर्माची स्मृती, भोग, भोगाची स्मृती, किंवा त्रिकाळातील कोणतीही गोष्ट त्याला जोडत नाही. त्याच्यासाठी ना कारण, ना करणारा, ना प्रारंभ, ना शेवट, ना मध्य; ना कर्म, ना साधन, ना विषय, ना फळ. त्याला ना मित्र, ना शत्रू, ना नियंत्रक, ना प्रेरक; ना स्वामी, ना गुरू, ना रक्षक, ना श्रेष्ठ, ना समकक्ष. शिवाला ना जन्म, ना मृत्यू; ना इच्छित, ना अनिच्छित; ना आज्ञा, ना निषेध; ना मुक्ती, ना बंधन. कधीच काही अशुभ त्याच्यासाठी अस्तित्वात नाही; सर्व शुभत्व त्याच्यात नेहमीच आहे, कारण शिव हा सर्वोच्च आत्मा आहे. तो शिव, स्वतःच्या शक्तीने सर्वत्र स्थित असूनही, स्वतःच्या स्वरूपात अचल राहतो—म्हणून त्याला 'अचल' म्हणतात. स्थिर आणि जंगम जग, सर्व काही शिवामध्येच स्थिर आहे, म्हणून तो 'सर्वरूप' म्हणून ओळखला जातो. हे जाणल्यावर माणूस कधीच भ्रमित होत नाही. त्या शर्व, रुद्र, परात्पर, महापुरुष, सुवर्णबाहू, भगवंत, सुवर्णस्वामी, अधिपती यांना नमस्कार. अंबिकेचा स्वामी, ईशान, पिनाकधारी, नंदीवर आरूढ, एकमेव रुद्र, परब्रह्म, पुरुष, श्यामवर्ण आणि तांबूस—त्याला वंदन. शिवाचे ध्यान हृदयाच्या मध्यभागी करावे—जणू तरुण कुशाच्या अग्रभागाएवढा सूक्ष्म, हृदयातील आकाशात, सुवर्णकेशी, कमळासारख्या डोळ्यांनी, तांबूस-कांस्यवर्णी. तो देव, जो अवतरतो, कोमल, निळ्या गळ्याचा, सुवर्णवर्णी, शांत, भीषण, मिश्र, अविनाशी, अमर, आणि अक्षय आहे. तोच परम पुरुष, भगवंत, मृत्यूनाशक; चैतन्य आणि अचैतन्यापलीकडे, सर्व प्रपंचापलीकडे, सर्वोच्चापलीकडे आहे. शिवाच्या अतुलनीय स्वरूपामुळे ज्ञानी लोक म्हणतात की त्याचे ज्ञान आणि सार्वभौमत्व सर्वोच्च आहे, आणि तोच सर्व अधिपतींपैकी सर्वश्रेष्ठ आहे. प्रत्येक सृष्टीच्या प्रारंभकाळी, प्रत्येक ब्रह्मदेवाला—जे काळाच्या अधीन आहेत—शिवच सर्व वेदशास्त्रांचे उपदेशक असतो. काळाच्या अधीन राहणाऱ्या सर्व गुरूंपैकी तोच खरा गुरू आहे; तो सर्व स्वाम्यांचा स्वामी, काळाच्या पलीकडे आहे. त्याची शक्ती निर्मळ, अंतर्निहित आणि सर्वश्रेष्ठ आहे; त्याचे ज्ञान अनुपमेय, शाश्वत आहे, आणि त्याचे रूप पूर्णपणे स्वतःच्या इच्छेने असे घडवलेले आहे. त्याचे सार्वभौमत्व अद्वितीय, आनंद सर्वोच्च, सामर्थ्य, तेज, पराक्रम, क्षमा आणि कृपा—या सर्व गोष्टी अतुलनीय आहेत. जो पूर्ण आहे, त्याला सृष्टी किंवा तत्सम कृत्यांत स्वतःचा काहीही हेतू नसतो; त्याच्या सर्व कृतींचा एकमेव उद्देश इतरांचे कल्याण असतो. 'ॐ' हेच शिवाचे उच्चारले जाणारे नाव, सर्वोच्च आत्मा; 'शिव' आणि 'रुद्र' या नावांमध्ये 'ॐ' हेच सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. 'ॐ' उच्चारल्याने, जो शंभूचे प्रतिपादन करतो, त्याच्या जपाने निश्चितच सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त होते—याबद्दल शंका नाही. म्हणून, जे शास्त्रज्ञ आहेत, ते एकाक्षर परमेश्वराला 'ॐ' असेच म्हणतात, कारण नाम आणि नामी यांचा एकत्वभाव ते जाणतात. वेदांच्या मते, 'ॐ' या मंत्राचे चार भाग आहेत—'अ', 'उ', 'म' आणि नाद. 'अ' हा ऋग्वेद, 'उ' यजुर्वेद, 'म' सामवेद, आणि नाद अथर्ववेद असे स्मरणात ठेवले जाते. 'अ' हे महाबीज, रजोगुण, चारमुखी सृष्टीकर्ता; 'उ' ही प्रकृती, गर्भ, सत्त्वगुण, आणि पालनकर्ता हरि; 'म' हा पुरुष, बीज, तमोगुण, आणि संहारकर्ता हर; तर नाद हा सर्वगुणातीत, सकर्मकतेच्या पलीकडील, परमेश्वर शिव. ही तीन अक्षरे संपूर्ण विश्वाचे प्रतिपादन करतात; आणि त्या अर्धाक्षराने शिवस्वरूपाचे रहस्य प्रकट होते. त्याच्या पलीकडे काहीच नाही, ना लहान ना मोठे; जणू आकाशात उभ्या असलेल्या वृक्षासारखे, सर्व काही या परम पुरुषाने व्यापलेले आहे. शिवाची शक्ती अंतर्निहित, त्याचे ज्ञान अद्वितीय, आणि ते अनेक रूपांत प्रकट होते—जणू सूर्याचे तेज सर्वत्र प्रकाशित होते, तशी.