तोच परमेश्वर, तोच अधिपती, सृष्टीचा कर्ता, प्रारंभ करणारा आणि संहार करणारा आहे. निर्माण आणि नाश यांचा एकमेव कारण, स्वतःच्या अधिपत्याने असलेला, अजन्मा असा तो आहे. म्हणूनच, ज्याच्यात आद्य प्रकृती, पुरुष, प्रकट रूप आणि काळ यांचे स्वरूप आहे, तोच या सर्वांचा कारण, अधिपती आणि कर्ता—महेश्वर—म्हणून घोषित केला जातो. काही जण त्या परमेश्वराला ‘विश्वपुरुष’ आणि हिरण्यगर्भाचा आत्मा म्हणतात; हिरण्यगर्भ हा जगांचा कारण आहे, तर विराट हा विश्वाचा आत्मा आहे. कवीजन शिवाला अंतर्यामि आणि परात्पर असे म्हणतात; तर इतर जण त्याला बुद्धी, प्रकाश आणि विश्वाचा आत्मा मानतात. काहीजण त्याला ‘चतुर्थ अवस्था’ म्हणतात; काहीजण मृदू, तर काहीजण आई, प्रमाण, मापलेले आणि बुद्धी असे संबोधतात. काहीजण तो कर्ता, क्रिया, कर्म, साधन आणि कारण आहे असे सांगतात; तर इतरजण तो जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ति या अवस्थांचा आत्मा आहे असे म्हणतात. काहीजण तो चतुर्थ अवस्था आहे म्हणतात, तर काहीजण तो चतुर्थ अवस्थेपलीकडे आहे असे सांगतात; काहीजण तो निर्गुण आहे म्हणतात, तर काहीजण तो सगुण आहे असे जाणतात. काहीजण म्हणतात, तो संसारबंधनात आहे; तर काहीजण म्हणतात, तो नाही. काहीजण त्याला स्वतंत्र म्हणतात, तर काहीजण अस्वतंत्र मानतात. काहीजण त्याला भयंकर म्हणतात, तर काहीजण मृदू; काहीजण तो आसक्त आहे म्हणतात, तर काहीजण तो अनासक्त आहे असे सांगतात. काहीजण म्हणतात, तो निष्क्रिय आहे, तर काहीजण तो सक्रिय आहे असे म्हणतात; काहीजण तो इंद्रियहीन आहे, तर काहीजण तो इंद्रिययुक्त आहे असे सांगतात. काहीजण त्याला नित्य म्हणतात, काही अनित्य; काहीजण तो निराकार आहे म्हणतात, तर काहीजण साकार मानतात. काहीजण म्हणतात, तो अदृश्य आहे, तर काहीजण तो दृश्यमान आहे; काहीजण तो व्यक्त आहे म्हणतात, तर काहीजण तो अव्यक्त आहे असे सांगतात; काहीजण त्याला शब्दस्वरूप म्हणतात, तर काहीजण तो शब्दातीत आहे असे सांगतात. काहीजण म्हणतात, तो विचारांनी बनलेला आहे, काहीजण तो विचाररहित आहे म्हणतात; काहीजण तो ज्ञान आहे म्हणतात, तर काहीजण तो चैतन्य आहे असे सांगतात. काहीजण म्हणतात, तो जाणता येण्याजोगा आहे, तर काहीजण तो अजाणता येण्याजोगा आहे असे सांगतात; काहीजण त्याला सर्वोच्च म्हणतात, तर काहीजण दुसरा म्हणतात. अशा विविध मतांनी महर्षींनी त्याचे स्वरूप वेगवेगळ्या प्रकारे वर्णिले, पण या मतभेदांमुळे परमेश्वराचे खरे स्वरूप निश्चित करता आलेले नाही. परंतु, ज्यांनी पूर्णपणे स्वतःला त्या परमेश्वराच्या चरणी समर्पित केले आहे, ते शिवाला, त्या अंतिम कारणाला सहजपणे जाणतात. बंधनात असलेला जीव या संसारचक्रात दुःख भोगत राहतो, जणू काही चाकाच्या कडेला फिरणाऱ्या बिंदूप्रमाणे. पण जेव्हा अज्ञानाने व्यापलेल्या व्यक्तीने पुण्य आणि पाप झटकून दिले, तेव्हा तो निष्कलंक होतो आणि सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो. जीवाचा बंध शिवामुळे नाही; तो केवळ मायेने, प्रकृतीने, ज्ञानाने किंवा अहंकाररूपाने निर्माण होतो. त्याला ना मनाचे बंधन, ना चैतन्याचे, ना इंद्रियांचे; ना सूक्ष्म तत्त्वांचे, ना स्थूल तत्त्वांचे—असे कोणतेही बंधन नाही. काळ किंवा त्याचे विभाग, ज्ञान किंवा प्रारब्ध, आसक्ती किंवा द्वेष—या पैकी काहीही अनंत तेजस्वी शंभूला बांधू शकत नाही. त्याला कोणत्याही गोष्टीचे आकर्षण नाही, ना शुभ-अशुभ कर्मे, ना त्यांचे फल, ना सुख-दुःख त्याला बांधतात. ना इच्छांनी, ना कर्मांच्या संस्कारांनी, ना भोगांनी, ना भोगांच्या संस्कारांनी, ना त्रिकालातील कोणत्याही गोष्टीने त्याच्याशी संबंध ठेवता येतो. त्याला ना कारण, ना कर्ता, ना आरंभ, ना अंत, ना मध्य; ना क्रिया, ना साधन, ना कर्म, ना फल—हे सर्व त्याच्यासाठी अस्तित्वात नाही. त्याला ना मित्र, ना शत्रू, ना नियंत्रक, ना प्रेरक; ना स्वामी, ना गुरु, ना रक्षक, ना श्रेष्ठ, ना समकक्ष. त्याला ना जन्म, ना मृत्यू, ना इच्छित, ना अनिच्छित; ना आज्ञा, ना निषेध, ना मोक्ष, ना बंधन. त्याच्यासाठी कधीही अशुभ अस्तित्वात नसते; कारण शिव हा सदा शुभ, परमात्मा आहे. तो शिव स्वतःच्या शक्तीने सर्वत्र स्थित असून, आपल्या स्वरूपात अचल राहतो; म्हणून त्याला ‘अचल’ म्हणतात. संपूर्ण स्थावर-जंगम जग शिवामुळेच स्थिर आहे; म्हणून तो ‘सर्वरूप’ म्हणून स्मरणात आहे. हे जाणल्यावर, माणूस कधीही भ्रमित होत नाही. त्या शर्व, रुद्र, परम, महापुरुष, सुवर्णभुज, भगवंत, सुवर्णस्वामी, अधिपती यांना नमस्कार असो. तो अंबिकेचा स्वामी, ईशान, पिनाकधारी, वृषभारूढ, एकमेव रुद्र, परमब्रह्म, पुरुष, काळा आणि पिंगट आहे. त्याला हृदयाच्या मध्यभागी, तृणाच्या अग्रभागाएवढ्या लहान, हृदयाच्या आकाशात, सुवर्णकेशी, कमळनेत्री, लालसर आणि तांबूस रंगाचा म्हणून ध्यानात धरावे. तो देव, जो अवतरतो, मृदू आहे, निळ्या गळ्याचा, सुवर्णमय, शांत, भयंकर, मिश्र, अविनाशी, अमर आणि अक्षय आहे. तोच परमपुरुष, भगवंत, मृत्युनाशक आहे; तो चैतन्य आणि अचैतन्य यांपासून मुक्त, सर्व प्रपंचापलीकडे, सर्वोच्चापेक्षाही श्रेष्ठ आहे. शिवाच्या अद्वितीय स्वरूपामुळे, ज्ञानीजन त्याचे ज्ञान आणि अधिपत्य सर्वोच्च मानतात आणि तोच सर्व अधिपतींपैकी श्रेष्ठ आहे असे घोषित करतात. प्रत्येक कल्पाच्या प्रारंभी, जेव्हा ब्रह्मा निर्माण होतात आणि काळाच्या अधीन असतात, त्या प्रत्येक ब्रह्म्यांना तोच व्यापक वेदशास्त्र शिकवतो. कालबद्ध असलेल्या सर्व गुरूंमध्येही, तोच सर्वांचा गुरु आहे; तो सर्व अधिपतींचा अधिपती, काळाच्या पलीकडे आहे. त्याची शक्ती निर्मळ, स्वाभाविक आणि सर्वश्रेष्ठ आहे; त्याचे ज्ञान अतुलनीय आणि शाश्वत आहे, आणि त्याचे रूप पूर्णपणे स्वयंसिद्ध आहे. त्याचे अधिपत्य अद्वितीय, आनंद सर्वोच्च, बल, तेज, सामर्थ्य, धैर्य आणि करुणा सर्वात श्रेष्ठ आहेत. जो पूर्ण आहे, त्याला सृष्टी आदींमध्ये स्वतःसाठी कोणताही हेतू नाही; त्याच्या सर्व कृतींचा एकमेव फल इतरांचे कल्याण हेच आहे.