शिव हे सृष्टी आणि असृष्टी या दोन्हीचे अधिपती आहेत, म्हणून त्यांना 'सत्त्वासत्त्वेश्वर' असे म्हटले जाते. ज्ञानीजन म्हणतात की, शिव हे नश्वर आणि अनश्वर दोन्ही आहेत, तसेच त्या दोन्हींपलीकडेही आहेत. सर्व प्राणी हे नश्वर आहेत; जे अनश्वर आहे, तेच अव्यय म्हणून ओळखले जाते. हे दोन्हीही, नश्वर आणि अनश्वर, परमेश्वराच्या अधीन आहेत, त्याच्या इच्छेने चालतात. या दोघांमध्ये शिव हेच सर्वोच्च, शांत आणि नश्वर-अनश्वर दोन्हींपलीकडे आहेत. ते समष्टि (संपूर्ण) आणि व्यष्टि (व्यक्तिगत) या दोन्हींचे मूळ आहेत. काही ऋषी म्हणतात, शिव हेच सर्वोच्च कारण आहेत; ते समष्टिला 'अव्यक्त' आणि व्यष्टिला 'व्यक्त' म्हणतात. या दोन रूपे परमेश्वराच्या इच्छेने उत्पन्न होतात, आणि हीच कारणे असल्याने शिव हेच परम कारण आहेत. कारणाचा अर्थ जाणणारे लोक म्हणतात, ते समष्टि आणि व्यष्टि या दोन्हीचे कारण आहेत. काहीजण परमेश्वराला 'जाति' (समूह) आणि 'व्यक्ति' (एकक) यांचा सार म्हणतात. जो समूहात टिकतो, त्याला 'जाति' म्हणतात; 'व्यक्ति' म्हणजे वेगळा, जो समूहाचा आधार आहे. जाति आणि व्यक्ति हे दोन्ही त्याच्या आज्ञेने चालतात; म्हणून शिव हेच 'जाति-व्यक्ति-स्वरूप' म्हणून स्मरणात ठेवले जातात. शिव हेच प्रकृती (मूळ पदार्थ), पुरुष (साक्षी), व्यक्त (प्रकट) आणि काळ (Time) यांचे सार आहेत. प्रकृतीला 'स्वभाव' असे म्हणतात, पुरुषाला 'क्षेत्रज्ञ' म्हटले जाते. ज्ञानी लोक म्हणतात, व्यक्त म्हणजे ते तेवीस तत्त्वे आहेत; आणि काळच कार्यांच्या जगात बदल घडवणारा एकमेव कारण आहे. तोच प्रभु, अधिपती, सर्जक, प्रारंभकर्ता आणि संहारक आहे; तोच प्रपंचाच्या उत्पत्ती-विनाशाचा एकमेव कारण, स्वयंसिद्ध आणि अजन्मा आहे. म्हणून जो प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचा स्वभाव असलेला आहे, तोच या सर्वांचा कारण, शासक आणि सर्जक - महेश्वर म्हणून घोषित केला जातो. काहीजण परमेश्वराला 'विराट पुरुष' आणि हिरण्यगर्भाचा आत्मा म्हणतात; हिरण्यगर्भ हा जगांचा कारण आहे, आणि विराट हा विश्वाचा आत्मा आहे. कवीजन शिवाला 'अंतर्गत नियंत्रक' आणि 'परतत्त्व' म्हणतात; काहीजण त्याला बुद्धी, तेज आणि विश्वाचा आत्मा म्हणतात. काहीजण त्याला 'चतुर्थ अवस्था' (तुरीय), काही 'मृदु', काही 'माता', 'माप', 'मापलेले', 'बुद्धी' असे संबोधतात. काहीजण त्याला 'कर्ता', 'कर्म', 'कर्माचे साधन', 'कारण', 'कर्माचा विषय' असे म्हणतात; तर काहीजण त्याला जाग्रत, स्वप्न आणि सुषुप्ति अवस्थेचा आत्मा म्हणतात. काहीजण त्याला चतुर्थ अवस्था म्हणतात, काहीजण चतुर्थेपलीकडे आहे असे म्हणतात; काहीजण त्याला निर्गुण, काही सगुण मानतात. काहीजण त्याला संसारात गुंतलेला, काही मुक्त, काही स्वतंत्र, काही अस्वतंत्र म्हणतात. काहीजण त्याला उग्र, काही मृदु; काहीजण आसक्त, काही अनासक्त म्हणतात. काहीजण त्याला निष्क्रिय, काही सक्रिय; काहीजण इंद्रियहीन, काहीजण इंद्रिययुक्त म्हणतात. काहीजण त्याला नित्य, काही अनित्य; काहीजण निराकार, काही साकार म्हणतात. काहीजण अदृश्य, काही दृश्य; काही व्यक्त, काही अव्यक्त; काही शब्दस्वरूप, काही शब्दातीत म्हणतात. काहीजण त्याला विचाररूप, काही विचारातीत; काहीजण ज्ञान, काही चेतना म्हणतात. काहीजण तो जाणण्याजोगा, काही अजाणण्याजोगा; काहीजण तोच सर्वोच्च, काहीजण तोच 'इतर' म्हणतात. अशा प्रकारे विविध मतांनी त्याचे स्वरूप सांगितले गेले, पण या मतभेदांमुळे ऋषींना त्याचे खरे स्वरूप निश्चित करता आले नाही. परंतु जे संपूर्ण भक्तिभावाने परमेश्वराला शरण गेले आहेत, ते सहजपणे या शिवरूप परमकारणाला जाणतात. जोपर्यंत जीव बंधनात आहे, तोपर्यंत तो जन्ममरणाच्या चक्रात दुःख भोगतो, जणू चाकाच्या कडेला फिरतो. पण जेव्हा अज्ञानाचा नाश होतो आणि पुण्य-पापाचे बंधन गळून पडते, तेव्हा तो निर्मळ होतो आणि सर्वोच्च समत्व प्राप्त करतो. या जीवात्म्याचे बंधन शिवामुळे नसते, ते केवळ मायेने, प्रकृतीने किंवा ज्ञानाने, अहंकाररूपाने निर्माण होते. शिवाला मनाचे, चैतन्याचे, इंद्रियांचे, सूक्ष्म किंवा स्थूल तत्त्वांचे बंधन नाही. काळ किंवा त्याचे विभाग, ज्ञान, प्रारब्ध, आसक्ति किंवा द्वेष - यापैकी काहीही त्या अनंत तेजस्वी शंभूला बांधू शकत नाही. त्याला निश्चय नाही, शुभ किंवा अशुभ कर्म, त्यांचे फल, सुख-दुःख यांचेही बंधन नाही. संकल्प, कर्माचे संस्कार, भोग, भोगाचे संस्कार, त्रिकालातील कोणतीही गोष्ट त्याला बांधत नाही. त्याला कारण, कर्ता, आरंभ, शेवट, मध्य, क्रिया, साधन, विषय, फल - काहीच नाही. त्याला मित्र नाही, शत्रू नाही, नियंत्रक नाही, प्रेरक नाही, स्वामी नाही, गुरु नाही, रक्षक नाही, श्रेष्ठ नाही, समकक्ष नाही. त्याला जन्म नाही, मरण नाही, इच्छित किंवा अनिच्छित काहीच नाही; आज्ञा-निषेध, मुक्ती-बंधन कशाचेही बंधन नाही. कधीही त्याच्यासाठी अशुभ अस्तित्वात येत नाही; सर्व शुभत्व नेहमीच त्याच्यात आहे, कारण शिव हा सर्वोच्च आत्मा आहे. तो शिव, स्वतःच्या शक्तीने सर्वत्र स्थित असूनही, आपल्या स्वरूपात अचल राहतो; म्हणून त्याला 'अचल' म्हणतात. संपूर्ण स्थावर आणि जंगम जग शिवानेच स्थापन केले आहे, म्हणून तो 'सर्वरूप' म्हणून स्मरणात ठेवला जातो. हे जाणणाऱ्याला कधीही भ्रम होत नाही. त्या शर्व, रुद्र, परम, महापुरुष, सुवर्णबाहू, पवित्र, सुवर्णस्वामी, अधिपती अशा शिवाला नमस्कार.