शिवमहापुराणातील या पवित्र संवादात, परम सत्याच्या शोधात असलेल्या साधकांचा आणि भगवंताच्या स्वरूपाचा गूढ अर्थ उलगडला जातो. हे ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी, आपल्या प्राण आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे साधक अत्यंत परिश्रमपूर्वक प्रयत्न करतात—जणू काही कुंभार आपल्या मडक्याचा तोंड अगदी निर्दोष घडवतो, तसा. शिवाची महिमा जाणणारा ज्ञानी पुरुष, ज्या प्रकारे संसाररूपी सर्पदंशाने ग्रासलेल्यांसाठी शिवमहिमा जीवनदायी औषध ठरते, तसा कोणत्याही गोष्टीची भीती बाळगत नाही. जो खऱ्या अर्थाने परम आणि अपरम महिमेला जाणतो, तो खालच्या अवस्थांना ओलांडून परम महिमेत पोहोचतो. हे सर्व ऐकून, श्रीकृष्णा, मी तुला या सर्वोच्च आत्म्याचे, त्याच्या गूढ स्वरूपाचे खरे स्वरूप सांगितले, कारण तू तेजस्वी परमेश्वराचा भक्त आणि पात्र आहेस. वेदवचनाप्रमाणे, या प्रभूंच्या महिमेचे वर्णन अशिक्षित, अशैव किंवा अभक्तांना कधीही सांगू नये. म्हणून, हे ज्ञान केवळ अत्यंत सद्गुणी आणि तुझ्यासारख्या भक्तांना सांगावे; इतरांना नाही. जो कोणी या शिवमहिमेचा योग्यांना उपदेश करतो, तो संसारसागरातून मुक्त होतो आणि शिवाशी एकरूप होतो. या महिमेचे पठण केल्याने असंख्य पापे नष्ट होतात; वारंवार केले असता, ती अजून अधिक नष्ट होतात. विरोधक व अशुभ शक्ती नष्ट होतात, मित्र वाढतात, शैवज्ञान वृद्धिंगत होते आणि मन सत्यात स्थिर होते. शिव, अंबिका, त्यांचे अनुयायी आणि सेवक यांच्या प्रति सर्वोच्च भक्ती प्राप्त होते; तसेच, जे काही मन:पूर्वक इच्छित असतो, तेही नक्कीच मिळते. जर कोणी अंतःकरणाने शुद्ध, शिवभक्त, श्रद्धेने स्तुती करणारा असला आणि तरीही पूर्वकर्मामुळे फलप्राप्ती विघ्नित झाली, तर त्याने पुन्हा पुन्हा अभ्यास करावा; कारण अशा साधकासाठी काहीच कठीण नाही. हे संपूर्ण चराचर विश्व देवाधिदेवाच्या स्वरूपात आहे; परंतु जे बंधनांच्या ओझ्याखाली आहेत, त्यांना हे कळत नाही. हे यदुकुळोत्पन्ना, महान ऋषी जेव्हा त्या अद्वितीय, परब्रह्म स्वरूपाला ओळखू शकत नाहीत, तेव्हा ते त्या एकाच तत्त्वाचे अनेक प्रकारे वर्णन करतात. काहीजण म्हणतात, परमेश्वर हा ब्रह्माचा नीच आणि उच्च अशा दोन्ही स्वरूपांचा आहे—त्याचे स्वरूप ब्रह्म, महादेव, अनादि, अनंत, सर्वोच्च असे आहे. नीच ब्रह्म म्हणजे पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, प्रकृती आणि विषय; तर उच्च ब्रह्म हे चैतन्यस्वरूप आहे. त्याच्या महानतेमुळे किंवा वृद्धिंगत करणाऱ्या शक्तीमुळे त्याला ब्रह्म म्हणतात; हे दोन्ही ब्रह्माचेच रूप आहे—तो ब्रह्मेश्वर, सर्वांचा अधिपती आहे. काहीजण त्याला ज्ञानरूप आणि अज्ञानरूप असेही म्हणतात. ते म्हणतात, ज्ञान म्हणजे चैतन्य, अज्ञान म्हणजे अचैतन्य; आणि हा संपूर्ण विश्व, या सर्वोच्च गुरूचा, ज्ञान व अज्ञान या दोन्हींचा समावेश असलेला आहे. या विश्वावर त्याचेच नियंत्रण असल्याने, यात शंका नाही की हे त्याचेच रूप आहे. माया म्हणजे ज्ञान, आणि शिवाचे परम रूप हेच सर्वोच्च आहे. विषयांची चुकलेली समज म्हणजे माया, आणि वस्तुस्थितीप्रमाणे जे ज्ञान आहे, तेच खरे ज्ञान आहे. जे भेदरहित तत्त्व आहे, तेच सर्वोच्च मानले जाते; आणि जे असत्य आहे, त्याला 'असत्' असे वेदज्ञानी म्हणतात. शिव हा सत् आणि असत् या दोन्हींचा अधिपती आहे म्हणून त्याला 'सदसद्-ईश्वर' म्हणतात; ज्ञानीजन म्हणतात की तो नश्वर आणि अविनाशी आहे, तसेच त्या दोन्हींपलीकडेही आहे. सर्व जीव नश्वर आहेत; अविनाशी म्हणजेच अपरिवर्तनीय; हे दोन्हीही परमेश्वराच्या अधीन आहेत आणि त्याचीच रूपे आहेत. या दोघांमध्ये शिव हा सर्वोच्च, शांत, आणि या दोन्हींपलीकडे असलेला आहे; तो समष्टि आणि व्यष्टि—दोनही रूपांचा कारण आहे. काही ऋषी शिवाला सर्वोच्च कारण म्हणतात; समष्टिला अव्यक्त आणि व्यष्टिला व्यक्त असेही संबोधतात. हे दोन्ही रूप परमेश्वराच्या इच्छेने उत्पन्न होतात; म्हणून शिवच सर्वोच्च कारण आहे. कारणाचा अर्थ जाणणारे म्हणतात, तोच समष्टि आणि व्यष्टि या दोन्हींचा कारण आहे; काहीजण प्रभूला जाति आणि व्यक्तीचा सार म्हणतात. समूहात जे टिकून राहते, त्याला 'जाति' म्हणतात; 'व्यक्ती' म्हणजे वेगळेपण, जो त्या समूहाचा आधार आहे. जाति आणि व्यक्ती या दोन्ही त्याच्या आज्ञेने चालतात; म्हणून महादेवाला जाति-व्यक्तिस्वरूप म्हणून ओळखले जाते. शिव हा प्रकृती, पुरुष, व्यक्त, आणि काळ या सर्वांचा सार आहे; प्रकृती म्हणजेच 'स्वभाव', आणि पुरुष म्हणजे 'क्षेत्रज्ञ'—ज्ञानाचा अधिकारी. ज्ञानीजन सांगतात की व्यक्त म्हणजे ते तेवीस तत्त्वांचे एकत्र रूप आहे; काळ हा कार्यरूप विश्वाच्या परिवर्तनाचा एकमेव कारण आहे. तोच अधिपती, शासक, सर्जक, प्रेरक आणि संहारक आहे; तोच प्रपंचाच्या प्रादुर्भाव व लयाचा एकमेव कारण, स्वयंप्रभू आणि अजन्मा आहे. म्हणून, जो प्रकृती, पुरुष, व्यक्त आणि काळ या सर्वांचा स्वभाव असलेला आहे, तोच त्यांचा कारण, शासक आणि सर्जक—म्हणजेच महेश्वर आहे. काहीजण प्रभूला विराट पुरुष आणि हिरण्यगर्भाचा आत्मा म्हणतात; हिरण्यगर्भ हा जगांचा कारण आहे, आणि विराट हा विश्वाचा आत्मा आहे. कविगण शिवाला अंतर्यामी आणि परतत्त्व म्हणतात; इतरजण त्याला बुद्धी, तेज आणि विश्वाचा आत्मा म्हणतात. काहीजण त्याला 'चतुर्थ अवस्था' (तुरीय) म्हणतात; काहीजण त्याला सौम्य, तर काही माता, प्रमाण, मोजमाप आणि बुद्धी असेही संबोधतात. काहीजण म्हणतात तो कर्ता, कृती, कर्म, साधन आणि कारण आहे; इतरजण तो जाग्रत, स्वप्न आणि सुषुप्त या तीन अवस्थांचा आत्मा आहे असे म्हणतात. काहीजण त्याला चतुर्थ अवस्था, तर काही त्यापलीकडे आहे असे म्हणतात; काहीजण तो निर्गुण आहे म्हणतात, तर काहीजण सगुण आहे असे म्हणतात. काहीजण म्हणतात तो जन्ममरणाच्या चक्राला बांधलेला आहे, तर काहीजण तो त्यापासून मुक्त आहे असे मानतात; काहीजण स्वतंत्र, तर काहीजण स्वतंत्र नाही असे सांगतात. काहीजण त्याला भयंकर, तर काही सौम्य म्हणतात; काहीजण आसक्त, तर काही अनासक्त म्हणतात. काहीजण त्याला निष्क्रिय, तर काही क्रियाशील म्हणतात; काहीजण तो इंद्रियहीन, तर काहीजण इंद्रियसंपन्न आहे असेही मानतात. अशा प्रकारे, विविध ऋषी आणि ज्ञानीजनांनी शिवाच्या स्वरूपाचे अनेक अंगांनी वर्णन केले, परंतु तोच सर्वांचा अधिपती, सर्व विश्वाचा आधार आणि परम कारण आहे—हेच या संवादातून प्रकट होते.