रसाची जी मूळ तत्त्व आहे, ती महादेवी आहे; आणि त्या रसाचा आस्वाद घेणारा शिव आहे. प्रेमाचा सार गिरीजा आहे, तर त्या प्रेमाचा अनुभव घेणारे गिरिश आहेत. विचाराच्या अवस्थेला नेहमी महेश्वरी धारण करते, आणि विचार करणारा हा सर्वव्यापी आत्मा — महान महेश्वर — आहे. समजून घेण्याची अवस्था भवाच्या प्रियतमेने धारण केलेली आहे, तर जाणणारा, कोमल चंद्राचा मुकुट धारण करणारा देव, तोच आहे. प्राण म्हणजे पिनाकी, सर्व प्राण्यांचा अधिपती; आणि प्राणामध्ये असण्याची अवस्था, ती सर्वांसाठी जलमूर्ती असलेली अंबिका आहे. त्रिपुरांतकाची प्रिया ही क्षेत्रस्वरूप धारण करते, तर मृत्यूचा संहार करणारा प्रभू क्षेत्रज्ञ स्वरूपात आहे. दिवस हा त्रिशूलधारी देव आहे, रात्र त्रिशूलधारीस प्रिय आहे; आकाश शंकर आहे, आणि पृथ्वी शंकराची प्रिया आहे. समुद्र हा प्रभू आहे, तर किनारा पर्वतराजाची कन्या आहे. वृक्ष हा वृषध्वज भगवान आहे, आणि लता ही विश्वनाथाची प्रिया आहे. नगरांचा अधिपती प्रभू सर्व पुरुषरूपे धारण करतो, तर देवांना आनंद देणारी देवी सर्व स्त्रीरूपे धारण करते. सर्व शब्दजाळ महाप्रिय देवीने धारण केले आहे, आणि कोमल चंद्रमुकुटधारी प्रभूने सर्व अर्थस्वरूप धारण केले आहे. ज्या प्रत्येक गोष्टीला जी शक्ती सांगितली आहे, तीच देवी — विश्वेश्वरी — आहे, आणि तोच प्रभू — महेश्वर — आहे. जे काही श्रेष्ठ, शुद्ध, पुण्य, आणि मंगल आहे, ते सर्व त्यांच्या तेजाचा विस्तार आहे, असे पुण्यात्मे सांगतात. जसे दिव्याची ज्योत घर प्रकाशित करते, तसेच या दोघांचे तेज सर्वत्र व्यापून जग प्रकाशित करते. परम प्रकटीकरण असे सांगते की, गवतापासून शिवरूपापर्यंत, या विश्वातील अद्भुत प्रकट होण्याची परंपरा या दोघांच्या निकटतेनुसार घडते. हे दोघे सर्व रूपांचे अधिष्ठान आहेत आणि सर्व कल्याण प्रदान करणारे आहेत; म्हणून त्यांची नेहमी पूजा, वंदना आणि ध्यान करावे. कृष्णा, माझ्या समजुतीनुसार मी आज तुला या परमेश्वरांचे खरे स्वरूप सांगितले आहे, पण अद्याप पूर्णपणे नाही. या परमेश्वरांचे खरे स्वरूप कसे सांगता येईल? ते तर सर्व महात्म्यांच्या मनालाही गाठता येत नाही! ज्यांचे मन संपूर्णपणे प्रभूला अर्पण आहे, त्यांच्यासाठी ते अंतरंग आहे; इतरांसाठी ते बुद्धीत स्थिर राहत नाही, किंवा जसे आहे तसेच राहते. पूर्वी सांगितलेली ही प्रकट महिमा ही स्थूल स्वरूप मानली जाते; पण गूढ जाणणारे दुसरी, श्रेष्ठ, अमूर्त, आणि लपलेली महिमा जाणतात. ती परम, अमूर्त महिमा अशी आहे की, शब्द, मन, आणि इंद्रियेही तेथे पोहोचू शकत नाहीत — तेथेच परत फिरतात. तेच येथे सर्वोच्च धाम आहे, तेच सर्वोच्च ध्येय आहे, आणि तेच अंतिम मर्यादा — परमेश्वराची महिमा आहे. त्या प्राप्तीसाठी येथे, ज्यांनी प्राण आणि इंद्रिये जिंकली आहेत, ते जणू मडक्याचा तोंड अगदी निर्दोष घडविणाऱ्या कुंभाराप्रमाणे प्रयत्न करतात. जो शंकराची ही महिमा जाणतो, जी संसाररूपी सर्पदंशितांसाठी अमृतासारखी आहे, त्याला काहीच भीती राहत नाही. जो खरोखरीच श्रेष्ठ आणि अश्रेष्ठ महिमा जाणतो, तो नीचतेला पार करून श्रेष्ठ महिमा प्राप्त करतो. कृष्णा, मी तुला या परमात्म्याचे खरे स्वरूप, अगदी गूढही, सांगितले — कारण तू तेजस्वी परमेश्वराचा भक्त आणि यथायोग्य आहेस. वेदाज्ञेनुसार, ही परमेश्वरांची महिमा कधीही अशिक्षित, अशैव किंवा अभक्त व्यक्तींना सांगू नये. म्हणून, ही गोष्ट फक्त परमपुण्यवानांस सांगावी, इतरांना नाही; पण तुझ्यासारख्यांना सांगितली तरी हरकत नाही. जो या शिवमहिमेचे योग्यांना उपदेश करतो, तो संसारसागरातून मुक्त होतो आणि शिवाशी एकरूप होतो. या महिमेचे पठण केल्याने असंख्य मोठमोठे पाप नष्ट होतात; वारंवार जप केल्याने आणखी जास्त नष्ट होतात. शत्रुत्व आणि अमंगल शक्ती नष्ट होतात, मित्रांची वृद्धी होते, शैवज्ञान वाढते, आणि मन सत्यात स्थिर होते. शिव, अंबिका, त्यांचे गण आणि अनुयायी यांच्याविषयी सर्वोच्च भक्ती प्राप्त होते; आणि जे काही सर्वात अभिलषित आहे, तेही निश्चितच मिळते. जो अंतःकरणातून शुद्ध, शिवभक्त, आणि श्रद्धेने स्तुती करतो, पण पूर्वकर्मामुळे फलात अडथळा येतो, त्याने वारंवार साधना करावी — अशा व्यक्तीसाठी येथे काहीच अशक्य नाही. हे सर्व चराचर विश्व देवाधिदेवांचे स्वरूप आहे; पण जे बांधिलकीच्या जंजीरांनी जखडले आहेत, त्यांना हे कळत नाही. यदुकुळातील कृष्णा, महान ऋषी, जे सर्वोच्च, अद्वैत तत्त्व जाणत नाहीत, ते त्यालाच अनेक रूपांत वर्णन करतात. काही म्हणतात, परमेश्वर हा ब्रह्माचा नीच आणि उच्च अशा दोन्ही स्वरूपांचा आहे; त्याचे स्वरूप ब्रह्म आहे — तोच महादेव, आद्यंतहीन, सर्वोच्च. नीच ब्रह्म म्हणजे पंचमहाभूत, इंद्रिये, मन, प्रकृती आणि विषय; उच्च ब्रह्म हे चैतन्यस्वरूप आहे. त्याच्या महानतेमुळे किंवा वाढवतो म्हणून त्याला 'ब्रह्म' म्हणतात; ही दोन्ही रूपे ब्रह्माचीच आहेत — तो ब्रह्माचा अधिपती, स्वामी आहे; काहीजण त्याला ज्ञान आणि अज्ञानरूप म्हणतात. ते सांगतात, ज्ञान म्हणजे चैतन्य, आणि अज्ञान म्हणजे अचैतन्य; आणि हा संपूर्ण विश्व, या परमगुरूचा, ज्ञान आणि अज्ञान या दोन्हींचा बनलेला आहे. या विश्वाचे त्याच्याशी एकरूप असणे यात संशय नाही; कारण ते त्याच्या अधीन आहे. माया ही ज्ञान म्हणून ओळखली जाते, आणि शिवाचे सर्वोच्च स्वरूप हेच उच्चतम आहे. वस्तूंची चुकून विविध प्रकारे समजूत झाली, ती माया आहे; आणि ज्याप्रमाणे वस्तूंचे खरे स्वरूप समजले जाते, तीच ज्ञान आहे. जे भेदरहित, एकरूप तत्त्व आहे, तेच 'परम' म्हणून ओळखले जाते; आणि जे खरे नाही, त्याला वेदज्ञ 'असत्' असे म्हणतात.