या जगातील सर्व निर्माण, स्त्री-पुरुष स्वरूपांची प्रकटता, ही दोघांच्यामुळेच स्थिर आहे. परब्रह्मस्वरूप आत्मा ‘शिव’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याची शक्ती ‘शिवा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. शिवाला ‘सदाशिव’ म्हणतात, तर ती ‘मनोनमनी’ आहे. शिव ‘महेश्वर’ म्हणून ओळखला जातो, आणि ती ‘माया’ म्हणून वर्णिली जाते. पुरुष हा परमेश्वर आहे, आणि प्रकृती ही परमेश्वरी आहे. रुद्र खरोखरच महेश्वर आहे, आणि रुद्राणी ही रुद्राची प्रिय आहे. विष्णु हा जगाचा अधिपती आहे, लक्ष्मी ही त्याची प्रिया आहे. ब्रह्मा जेव्हा सृष्टीकर्ता असतो, तेव्हा शिव ब्रह्मा असतो आणि ब्रह्माणी ही ब्रह्माची प्रिया असते. सूर्य हा शुभ शंभु आहे, त्याची प्रभा म्हणजे शुभ शिव आहे. महेंद्र हा कामाचा शत्रू आहे, आणि शची ही पर्वतराजाची कन्या आहे. अग्नि हा महादेव आहे, स्वाहा ही शर्वाची अर्धांगिनी आहे. यम हा त्रिनेत्रधारी देव आहे, आणि त्याची प्रिया पर्वतराजाची कन्या आहे. निरृति हा शुभ प्रभू आहे, नैरृति ही पर्वतराजाची कन्या आहे. वरुण हा शुभ रुद्र आहे, वरुणी ही पर्वतराजाची कन्या आहे. वायु, शशांकधारी, हा शिव आहे, आणि शिव अत्यंत मोहक आहे. यक्ष हा यज्ञाचा शिरच्छेदक आहे, आणि ऋद्धी ही पर्वतराजाची कन्या आहे. चंद्र, जो शशांकधारी आहे, तो चंद्रच आहे, आणि रोहिणी ही रुद्राची प्रिया आहे. ईशान हा परमेश्वर आहे, आणि त्याची श्रेष्ठ पत्नी ही परमेश्वरी आहे. अनंत, ज्याच्या हातात अनंत कंकण आहेत, तो अनंतच आहे, आणि अनंताची प्रिया अनंतच आहे. कालाग्नि रुद्र हा काळाचा शत्रू आहे, आणि काली ही काळाचा अंत करणाऱ्या प्रभूची प्रिया आहे. जो पुरुष म्हणून ओळखला जातो, तो मनु, शंभु आहे; शतरूपा शिवाला प्रिय आहे. दक्ष हा खरोखरच महादेव आहे, आणि प्रसूती ही परमेश्वरी आहे. रुचि हा भव आहे, आणि भवानीला ज्ञानी ‘आकुती’ म्हणतात. भृगु हा भगाचे डोळे नष्ट करणारा देव आहे, आणि ख्याति ही त्रिनेत्रधारीला प्रिय आहे. मरीचि हा शुभ रुद्र आहे, संभुती ही शर्वाची प्रिया आहे. गंगाधर हा अंगिरस म्हणून ओळखला जातो, स्मृती ही खरोखर उमा आहे. पुलस्त्य हा शशांकमुकुटधारी आहे, आणि प्रीति ही पिनाकीची प्रिया आहे. पुलह हा त्रिपुराचा संहारक आहे, आणि त्याची प्रिया शिवाला प्रिय आहे. यज्ञाचा संहारक यज्ञ म्हणून ओळखला जातो; भक्ती ही प्रभूची प्रिया आहे. त्रिनेत्रधारी येथे त्रिनेत्रधारी नाही, आणि उमा ही ज्ञानीजनांना ‘अनसूया’ म्हणून स्मरणात आहे. कश्यप हा कालाचा संहारक, देव आहे; देवांची माता ही महेश्वरी आहे. वसिष्ठ हा मनमथाचा शत्रू आहे; देवी खरोखर अरुंधती आहे. शंकर हे सर्व पुरुषरूप आहेत; सर्व स्त्रिया या महेश्वरी आहेत; सर्व पुरुष व स्त्रिया हे त्यांचेच विविध स्वरूप आहेत. प्रभू हा भोक्ता आहे; परमेश्वरी ही भोग्य आहे; जे काही ऐकले जाते, ते सर्व उमाच्या स्वरूपाचे आहे; श्रवण करणारा हा त्रिशूळधारी आहे. जे काही विचारले जाते, ते सर्व शंकराच्या प्रियेने धारण केले आहे; प्रश्न विचारणारा हा शशांकधारी विश्वात्मा आहे. जे काही पाहिले जाते, ते सर्व वक्त्याच्या प्रियेने धारण केले आहे; पाहणारा हा चंद्रमुकुटधारी जगाचा अधिपती आहे. रसाचा सार भाग ही महादेवी आहे; शिव हा रसाचा आस्वादक आहे. स्नेहाचा सार गिरीजा आहे; स्नेहाचा आस्वाद करणारा गिरीश आहे. विचार होण्याची स्थिती ही महेश्वरीने नेहमी धारण केलेली आहे; विचार करणारा हा महेश्वर, विश्वात्मा आहे. ज्ञान होण्याची स्थिती ही भवाच्या प्रियेने धारण केलेली आहे; ज्ञाता हा खुद्द चंद्रमुकुटधारी देव आहे. प्राण हा पिनाकी, सर्व प्राण्यांचा अधिपती आहे; प्राणातील स्थिती ही अंबिका, जलस्वरूप, सर्वांसाठी आहे. त्रिपुरांतकाच्या प्रियेने क्षेत्ररूप स्थिती धारण केली आहे; मृत्यूचा संहारक प्रभू हा क्षेत्रज्ञाची स्थिती धारण करतो. दिवस हा त्रिशूळधारी देव आहे; रात्र ही त्रिशूळधारीला प्रिय आहे. आकाश हा शंकर आहे; पृथ्वी ही शंकराची प्रिया आहे. सागर हा प्रभू आहे; किनारा हा पर्वतराजाची कन्या आहे. वृक्ष हा वृषध्वजधारी देव आहे; लता ही जगाच्या अधिपतीची प्रिया आहे. नगरांचा अधिपती प्रभू सर्व पुरुषरूप धारण करतो; देवांची प्रिय देवी सर्व स्त्रीरूप धारण करते. सर्व शब्दजाल ही सर्वांच्या प्रियेने धारण केले आहे; चंद्रमुकुटधारी प्रभूने सर्व अर्थस्वरूप धारण केले आहे. कोणत्याही गोष्टीसाठी ज्या शक्तीचे वर्णन केले जाते, ती देवी ही विश्वाधीश्वरी आहे; तोच महेश्वर आहे. जे काही श्रेष्ठ, पवित्र, पुण्य, आणि शुभ आहे, ते सर्व त्यांच्या तेजाचा विस्तार आहे, असे पुण्यात्मे सांगतात. जसे दिव्याच्या ज्योतीने घर प्रकाशित होते, तसेच या दोघांचे तेज सर्वत्र व्यापून जग प्रकाशित करते. परम प्रकाशाचा खुलासा सांगतो की, गवतापासून शिवरूपापर्यंत जगातील सर्व प्रकटता, या दोघांच्या सान्निध्यानुसार विलक्षण क्रमाने घडते. हे दोघे सर्व स्वरूपांचे स्वामी असून, सर्व शुभ फळे देणारे आहेत; त्यांची नेहमी पूजा, वंदना आणि ध्यान करावे. हे कृष्णा, माझ्या समजुतीनुसार मी तुला आज या परमेश्वरांच्या खऱ्या स्वरूपाचे वर्णन केले, परंतु ते अजून पूर्ण झालेले नाही. या परमेश्वरांचे खरे स्वरूप कसे सांगता येईल? ते तर सर्व महात्म्यांच्या मनापलीकडे आहे. ज्यांचे मन पूर्णपणे प्रभूला समर्पित आहे, त्यांच्यासाठी ते अंतरंग आहे; इतरांसाठी ते बुद्धीत स्थिर होत नाही, किंवा जसे आहे तसेच राहते. पूर्वी वर्णन केलेली ही प्रकट महिमा ही प्रकृत आहे; पण गूढ जाणणाऱ्यांना दुसरी, अजन्मा, अप्रकट आणि श्रेष्ठ महिमा ज्ञात असते. ती सर्वोच्च, अप्रकट महिमा अशी आहे की, जिथे शब्द, मन आणि इंद्रिये पोहोचू शकत नाहीत, तिथेच ती परत फिरतात. तीच येथे सर्वोच्च धाम आहे, तीच सर्वोच्च ध्येय आहे, तीच अंतिम मर्यादा आहे—तीच परमेश्वराची महिमा आहे.