शिवमहापुराणातील या दिव्य शिक्षांमध्ये विश्वाच्या रहस्याचे सुंदर उलगडणे केले आहे. या सृष्टीचे सार सांगताना, असे स्पष्ट केले जाते की, जसे आत्मा संपूर्ण शरीरात व्यापलेला असतो, तसेच हे संपूर्ण विश्व शक्तीने व्यापलेले आहे. ज्या गोष्टी हलतात किंवा स्थिर आहेत, त्या सर्व शक्तीच्या स्वरूपातून निर्माण झालेल्या आहेत. हीच सर्वोच्च शक्ती 'कला' म्हणून ओळखली जाते आणि ती परब्रह्माशी संबंधित आहे. ही परमशक्ती, परमेश्वराच्या इच्छेनुसार, या विश्वातील स्थिर आणि चल वस्तूंची निर्मिती करते. परमेश्वराकडे ज्ञान, क्रिया आणि इच्छा या तीन अंतर्निहित शक्ती आहेत. या शक्तींच्या साहाय्याने तो संपूर्ण विश्व व्यापतो आणि पोसतो. महादेवाची इच्छाशक्ती अनादी, सर्व परिणामांची नियामक आणि 'हे असावे, हे नसावे' अशा स्वरूपाची आहे. ज्ञानशक्ती परिणाम, साधन, कारण आणि हेतू ठरवते, आणि ती बुद्धीच्या स्वरूपात प्रकट होते. क्रियाशक्ती, आपल्या इच्छेनुसार, एका क्षणात साऱ्या परिणामांचा विस्तार करते आणि ती संकल्पाच्या रूपात कार्य करते. या तीन शक्तींच्या उदयानेच सर्व विश्व निर्माण होते, कारण त्या सर्वोच्च शक्तीने प्रेरित असतात. शिव आणि शक्ती यांच्या एकत्वामुळेच, शिवाला 'शक्तिमान' म्हणतात. हे विश्व शक्ती आणि शक्तिमान यांच्या संयोगातून उत्पन्न झाले असल्याने, ते शाक्त व शैव दोन्ही आहे. जसे पुत्र जन्माला येण्यासाठी पित्याची आणि मातेची आवश्यकता असते, तसेच भव (शिव) आणि भवानी (शक्ती) यांच्या अभावात हे चराचर विश्व असू शकत नाही. विश्वाचा स्त्री-पुरुष स्वरूपात उदय झालेला आहे आणि त्याचे स्वरूपही तसेच आहे. पुरुष आणि स्त्री यांच्या द्वैतातूनच सृष्टी प्रकट होते. परब्रह्माला 'शिव' म्हणतात, आणि त्याच्या शक्तीला 'शिवा' म्हणतात. शिव 'सदाशिव' म्हणून ओळखला जातो, आणि ती 'मनोन्मनी' आहे. शिव 'महेश्वर' आहे, तर ती 'माया' आहे. पुरुष हा 'परमेश्वर' आहे, आणि प्रकृती ही 'परमेश्वरी' आहे. रुद्र 'महेश्वर' आहे, तर रुद्राणी ही त्याची प्रिया आहे. विष्णू हा जगाचा स्वामी आहे, तर लक्ष्मी ही त्याची प्रिया आहे. ब्रह्मा जेव्हा सृष्टीकर्ता असतो, तेव्हा शिवच ब्रह्मा असतो, आणि ब्रह्माणी ही त्याची प्रिया असते. सूर्य हा शुभ शंभू आहे, त्याचे तेज शुभ शिव आहे. महेंद्र हा मदनाचा शत्रू आहे, आणि शची ही पर्वतराजाची कन्या आहे. अग्नि हा महादेव आहे, स्वाहा ही शर्वाची अर्धांगिनी आहे. यम हा त्रिनयन देव आहे, आणि त्याची प्रिया पर्वतराजाची कन्या आहे. नैरृति हा शुभ प्रभू आहे, नैरृती पर्वतराजाची कन्या आहे. वरुण हा शुभ रुद्र आहे, वरुणी पर्वतराजाची कन्या आहे. वायु, चंद्रकोर धारण करणारा, हा शिव आहे आणि शिव मोहक आहे. यक्ष हा यज्ञाचा शिरच्छेद करणारा आहे, आणि ऋद्धी पर्वतराजाची कन्या आहे. चंद्र हा चंद्रकोरधारी आहे, रोहिणी रुद्राची प्रिया आहे. ईशान हा परमेश्वर आहे, त्याची महिषी परमेश्वरी आहे. अनंत हा अनंत कंकणांनी अलंकृत आहे, आणि अनंता त्याची प्रिया आहे. कालाग्नि रुद्र हा काळाचा शत्रू आहे, काली ही काळाचा अंत करणाऱ्याची प्रिया आहे. पुरुष हा मनु, शंभू आहे; शतरूपा ही शिवाची प्रिय आहे. दक्ष हा महादेव आहे, प्रसूती ही परमेश्वरी आहे. रुचि हा भव आहे, भवानीला ज्ञानी 'आकूती' म्हणतात. भृगु हा भगाचे नेत्र नष्ट करणारा देव आहे, ख्याती ही त्रिनयनाच्या प्रिय आहे. मरीची हा शुभ रुद्र आहे, संभूती ही शर्वाची प्रिया आहे. गंगाधर हा अंगिरस म्हणून ओळखला जातो, स्मृती ही खऱ्या अर्थाने उमा आहे. पुलस्त्य हा चंद्रकोरधारी आहे, प्रीती ही पिनाकीची प्रिया आहे. पुलह हा त्रिपुरांचा संहार करणारा आहे, त्याची प्रिया शिवाला प्रिय आहे. यज्ञसंहारकाला 'यज्ञ' म्हणतात, भक्ती ही प्रभूची प्रिया आहे. त्रिनयन येथे त्रिनयन नाही; उमा ही ज्ञानी 'अनसूया' म्हणून ओळखली जाते. कश्यप हा कालाचा संहार करणारा देव आहे, देवमाता ही महेश्वरी आहे. वसिष्ठ हा मनमथाचा शत्रू आहे, देवी ही अरुंधती आहे. शंकर सर्व पुरुष आहेत; सर्व स्त्रिया महेश्वरी आहेत; सर्व पुरुष आणि स्त्रिया हे त्यांचेच रूप आहेत. प्रभू हा भोक्ता आहे; परमेश्वरी ही भोग्य आहे. सर्व ऐकण्यासारखे काहीही उमा रूप आहे; ऐकणारा त्रिशूली आहे. सर्व विचारण्यासारखे काहीही शंकराच्या प्रियेने धारण केले आहे; विचारणारा विश्वात्मा, चंद्रकोरधारी आहे. सर्व पाहण्यासारखे काहीही वक्त्याच्या प्रियेने धारण केले आहे; पाहणारा विश्वनाथ, चंद्रकोरधारी देव आहे. रसाचा सार महादेवी आहे; शिव हा रसग्राही आहे. स्नेहाचा सार गिरीजा आहे; स्नेहभक्षक गिरीश आहे. विचाराचे स्वरूप महेश्वरीने नेहमी धारण केले आहे; विचार करणारा विश्वात्मा, महेश्वर आहे. बोधाचे स्वरूप भवाच्या प्रियेने धारण केले आहे; देव स्वतः ज्ञाता आहे, शीतल चंद्रकोरधारी आहे. प्राण हा पिनाकी, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे; प्राणरूप अम्बिका ही सर्वांची जलस्वरूप आहे. त्रिपुरांतकाची प्रिया क्षेत्ररूप धारण करते; मृत्युंजय क्षेत्रज्ञ स्वरूप धारण करतो. दिवस हा त्रिशूलधारी देव आहे; रात्र त्रिशूलधारीच्या प्रियेची आहे. आकाश हा शंकर आहे; पृथ्वी शंकराची प्रिया आहे. समुद्र हा स्वामी आहे; किनारा पर्वतराजकन्या आहे. वृक्ष हा वृषध्वज देव आहे; लता विश्वनाथाची प्रिया आहे. नगरेश्वर प्रभू सर्व पुरुषरूप धारण करतो; देवांना प्रिय असलेली देवी सर्व स्त्रीरूप धारण करते. सर्व शब्दमालिका सर्वांच्या प्रियेने धारण केली आहे; कोमल चंद्रकोरधारी प्रभू संपूर्ण अर्थरूप धारण करतो. ज्या कोणत्याही वस्तूसाठी जी कोणती शक्ती सांगितली जाते, तीच ही विश्वेश्वरी देवी आहे; तोच प्रभू महेश्वर आहे. अशा प्रकारे, या विश्वातील प्रत्येक गोष्ट शक्ती आणि शिव यांच्या अद्वैतातून, त्यांच्या एकात्म्यामुळेच अस्तित्वात आहे. हेच विश्वाचे गूढ आणि त्याचे सत्य स्वरूप आहे.