शिव आणि शिवा हे संपूर्ण विश्वाचे अधिपती आहेत; विश्व त्यांच्याच अधीन आहे, ते विश्वाच्या अधीन नाहीत. विश्वावर राज्य करण्यासाठीच शिव आणि शिवा हे विश्वाचे स्वामी आहेत. शिव आणि देवी यांच्यात काहीही भेद नाही; जसा शिव आहे, तशीच देवी आहे. जसा चंद्र आणि त्याचा प्रकाश वेगळा नाही, तसा शिव आणि देवी यांच्यात कोणताही फरक नाही. चंद्र त्याच्या प्रकाशाशिवाय चमकत नाही, जरी तो उपस्थित असला तरी; तसेच शिवही शक्तीशिवाय चमकत नाही. सूर्याचा तेज नसल्यास सूर्य अस्तित्वात राहू शकत नाही, आणि तेज पूर्णपणे सूर्यावरच अवलंबून असते. याचप्रमाणे शक्ती आणि शक्तीचा धारक हे एकमेकांवर अवलंबून आहेत; शिवशिवाय शक्ती नाही, आणि शक्तीशिवाय शिव नाही. याच शक्तीमुळे शिव नेहमी भक्ती आणि मोक्षात देहधारी जीवांमध्ये उपस्थित असतो; तीच सर्वोच्च शक्ती आहे, चेतन आणि शिवावर अवलंबून आहे. तीच सर्वांच्या स्वामीच्या शक्ती म्हणून ओळखली जाते, विविध गुणांनी संपन्न, पण शिव या परमात्म्याच्या स्वरूपाशी एकरूप आहे. तीच सर्वोच्च, चेतन शक्ती आहे, सर्जनशील; ती विश्वाला विविध प्रकारे विभाजित करून शिवाच्या इच्छेनुसार त्याची व्यवस्था करते. मूळ तत्त्व, मायाच, तीन गुणांनी युक्त आहे; तिच्यामुळे शिवही आच्छादित होतो आणि या संपूर्ण विश्वात तीच व्याप्त आहे. शक्ती विविध प्रकारे—एक, दोन, शंभर हजार—विभाजित होते; व्यवहारानुसार ती अनेक स्वरूपात विभागली जाते. शिवाच्या इच्छेने, सर्वोच्च शक्ती शिवतत्त्वाशी एकरूप झाल्यावर सृष्टीच्या प्रारंभात ती प्रकट होते, जणू तीळातून तेल निघावे तशी. मग, त्या शक्तीच्या जागृत झाल्याने, क्रिया शक्तीमुळे प्रथम नाद उत्पन्न झाला. नादातून बिंदू निर्माण झाला; बिंदूपासून सदाशिव उत्पन्न झाला; त्यापासून महेश्वर जन्मला, आणि महेश्वरापासून शुद्ध ज्ञान प्रकट झाले. वाणीची शक्ती, वागीशा, त्रिशूलधारी शिवाची सर्वोच्च शक्ती आहे; ती मातांच्या मध्ये अक्षरांच्या रूपात विस्तारते. मग, मायाच्या अनंत संचाराने, काल, नियती, मर्यादा, ज्ञान आणि मर्यादेतून आसक्ती व व्यक्ती उत्पन्न झाले. मायापासून पुन्हा अव्यक्त उत्पन्न झाले, जे तीन गुणांनी बनलेले होते; आणि त्या तिगुणी अव्यक्तापासून तीन गुण—सत्त्व, रज, तम—स्वतंत्रपणे प्रकट झाले. या सत्त्व, रज, तम गुणांनी संपूर्ण विश्व व्यापले आहे; या गुणांच्या क्षोभातून तीन रूपे, गुणांचे स्वामी, प्रकट झाले. त्यांच्यापासून महतपासून सुरू होणारे तत्त्व क्रमाने प्रकट झाले; त्यापासून अनंत ब्रह्मांडाच्या अंड्या, शिवाच्या आज्ञेने स्थापन झाल्या, आणि ज्ञानाच्या अनंत अधिपतींनी त्यांचे नेतृत्व केले. शक्तीचे विभाग शरीरातील भेदानुसार वर्णन केले गेले आहेत; ते विविध स्वरूपात, स्थूल आणि सूक्ष्म असे ओळखले जातात. रुद्राची तीव्र शक्ती रौद्री म्हणून ओळखली जाते; विष्णूसाठी वैष्णवी, ब्रह्मासाठी ब्रह्माणी, आणि इंद्रासाठी ऐंद्रि म्हणून ती ओळखली जाते. विस्ताराने सांगण्याची गरज नाही; विश्वात जसे आत्मा शरीरात व्यापतो, तशी शक्तीच विश्वात व्यापली आहे. म्हणून, सर्व काही—चल आणि अचल—शक्तीने बनलेले आहे; सर्वोच्च शक्ती, कला, तीच परमात्म्याची शक्ती मानली जाते. ही सर्वोच्च शक्ती, परमेश्वराच्या इच्छेनुसार, नक्कीच विश्वातील सर्व स्थिर आणि चल गोष्टी निर्माण करते. ज्ञान, क्रिया आणि इच्छा या तीन अंतर्निहित शक्तींनी, शक्तिसंपन्न परमेश्वर संपूर्ण विश्व व्यापतो आणि त्याचा आधार बनतो. महादेवाची इच्छाशक्ती, शाश्वत आणि सर्व परिणामांचे नियमन करणारी, 'हे असे असावे, हे असे नसावे' अशा स्वरूपाची आहे. ज्ञानशक्ती परिणाम, साधन, कारण आणि हेतू—बुद्धीच्या रूपात—निश्चित करते. क्रियाशक्ती स्वतःच्या इच्छेनुसार, संपूर्ण परिणामांचा जग एका क्षणात प्रकट करते, तीच इच्छेच्या रूपात कार्य करते. तीन शक्तींच्या उत्पत्तीचे स्वरूप शक्तीच्या मूळात आहे; सर्वोच्च शक्तीच्या प्रेरणेने सर्व जगाची उत्पत्ती होते. शक्तीच्या एकत्रीकरणाने शिव 'शक्तिमान' म्हणून ओळखला जातो; आणि हे विश्व, शक्ती आणि शक्तिमान यांच्या संयोगाने, शक्त आणि शैव स्वरूपाचे आहे. जसा पुत्र आई-वडिलांशिवाय जन्मत नाही, तसा भव आणि भवानीशिवाय हे चल-अचल विश्व अस्तित्वात नाही; जग पुरुष आणि स्त्रीपासून उत्पन्न होते, आणि त्याचे स्वरूपही दोन्हींचेच आहे. पुरुष आणि स्त्री यांचा प्रकटत्व दोघांनीच स्थापित केला आहे; परमात्मा शिव म्हणून ओळखला जातो, आणि ती शिवा म्हणून प्रसिद्ध आहे. शिव सदाशिव म्हणून ओळखला जातो, आणि ती मनोन्मनी; शिव महेश्वर म्हणून ओळखला जातो, आणि ती माया म्हणून ओळखली जाते. पुरुष हा परमेश्वर आहे, आणि प्रकृती ही परमस्त्री; रुद्र हा खरा महेश्वर आहे, आणि रुद्राणी ही रुद्राची प्रिया आहे. विष्णु हा विश्वाचा स्वामी आहे, आणि लक्ष्मी ही त्याची प्रिया; ब्रह्मा सृष्टीकर्ता असताना, शिव ब्रह्मा आहे, आणि ब्रह्माणी ही ब्रह्माची प्रिया आहे. सूर्य हा शुभ शंभू आहे, त्याचा तेज शुभ शिव आहे; महेंद्र हा कामाचा शत्रू आहे, आणि शची ही पर्वतराजाची कन्या आहे. अग्नी हा महादेव आहे, स्वाहा ही शर्वाची अर्धांगिनी आहे; यम हा त्रिनेत्रधारी देव आहे, आणि त्याची प्रिया ही पर्वतराजाची कन्या आहे. निरृति हा शुभ प्रभु आहे, नायरिती ही पर्वतराजाची कन्या आहे; वरुण हा शुभ रुद्र आहे, आणि वरुणी ही पर्वतराजाची कन्या आहे. वायू, शशांकलेशोभित, हा शिव आहे, आणि शिवा मनोहारी आहे; यक्ष हा यज्ञाचा शिरच्छेदक आहे, आणि ऋद्धी ही पर्वतराजाची कन्या आहे. चंद्र, शशांकधारी, हा चंद्र आहे, आणि रोहिणी ही रुद्राची प्रिया आहे; ईशान हा परमेश्वर आहे, आणि त्याची श्रेष्ठ स्त्री ही परमस्त्री आहे. अनंत, अनंत कंकणांनी शोभित, हा अनंत आहे, आणि अनंताची प्रिया ही अनंत आहे; कालाग्नि रुद्र हा काळाचा शत्रू आहे, आणि काली ही काळाचा अंत करणाऱ्या रुद्राची प्रिया आहे. अशा प्रकारे, शिव आणि शिवा, शक्ती आणि शक्तिमान यांच्या अद्वैतातच हे विश्व, त्यातील सर्व सृष्टी, तिचे विविध स्वरूप, गुण, देवता आणि त्यांच्या प्रिया, हे सर्व एकमेकांशी जोडलेले, परस्परावलंबी आणि दिव्य आहे.