जसे एक पिता आपल्या पुत्र आणि नातवंडांप्रती प्रेम दाखवतो, तसेच शंकरही सर्व सृष्टीतील सर्व प्राण्यांप्रती असलेल्या प्रेमामुळे संतुष्ट होतो. या जगातील कोणत्याही देहधारी प्राण्याला हानी पोहोचवली, तर ती नक्कीच अष्टमूर्ती असलेल्या शंकरालाच पोहोचते—याबद्दल शंका नाही. म्हणून, या विश्वरूपात अष्टमूर्ती स्वरूपाने वास करणाऱ्या, सर्व कारणांचा मूळ असणाऱ्या रुद्र, परमेश्वर, शिवाची सर्वस्वाने उपासना करावी. हे प्रभो, असं ऐकण्यात येतं की हे संपूर्ण विश्व परमेश, शर्व, या अमाप तेजाने युक्त असलेल्या देवाच्या रूपांनी व्यापलेलं आहे. आता मला हे जाणून घ्यायचं आहे की, हे विश्व, जे पुरुष आणि स्त्री या रूपांनी बनलेलं आहे, त्यांच्याद्वारे कसं नियंत्रित केलं जातं. शिव आणि शिवा यांच्या दिव्य शक्ती आणि खऱ्या स्वरूपाचा मी थोडक्यात उल्लेख करीन; कारण ते पूर्णपणे स्पष्ट करणं, माझ्यासारख्यालाही शक्य नाही. शक्ती हीच महादेवी आहे आणि महादेव हे शक्तिमान आहेत; हे सर्व चराचर विश्व त्यांच्या तेजाचा एक अंश आहे. काही वस्तू जड (अचेतन) आहेत, काही चेतन; काही शुद्ध, काही अशुद्ध, काही उच्च, काही नीच आहेत. जे चेतनेच्या वर्तुळात राहून अचेतनतेशी संलग्न आहे, ते अशुद्ध आहे; पण जे त्यापलीकडे आहे, तेच परब्रह्म, मंगल आहे. उच्च आणि नीच या दोन्ही चेतना आणि अचेतनतेने बनलेले आहेत; हेच शिव आणि शिवेचे स्वाभाविक अधिपत्य आहे. हे विश्व शिव आणि शिवेच्या अधीन आहे, ते विश्वाच्या अधीन नाहीत; कारण हे विश्व शासित होणारे आहे, म्हणूनच शिव आणि शिवा हे विश्वाचे स्वामी आहेत. जसा शिव, तशीच देवी; जशी देवी, तसाच शिव—त्यांच्यात कोणताही भेद नाही, जसा चंद्र आणि त्याच्या प्रकाशात भेद नसतो. जसा चंद्र स्वतःच्या प्रकाशाशिवाय चमकत नाही, तसाच शिव शक्तीशिवाय तेजस्वी होत नाही. खरंच, तेजाविना सूर्य अस्तित्वात नाही, आणि तेज पूर्णपणे सूर्यावर अवलंबून असतं. अशा प्रकारे शक्ती आणि शक्तिमान यांचं अस्तित्व एकमेकांवर अवलंबून आहे; शिवाशिवाय शक्ती नाही, आणि शक्तीशिवाय शिव नाही. या शक्तीमुळेच शिव नेहमी भक्ती आणि मुक्तीमध्ये देहधारी प्राण्यांमध्ये वास करतो; तीच सर्वोच्च, चेतनशक्ती आहे, जी शिवावर अवलंबून आहे. जिला सर्वांच्या स्वामीच्या शक्ती म्हणतात, ती अनेक गुणांनी युक्त असूनही, परमात्मा शिवाशी एकरूप आहे. तीच ती सर्वोच्च चेतनशक्ती आहे, सृजनशील; ती विश्वाला अनेक प्रकारे विभागून, शिवाच्या इच्छेनुसार त्याची रचना करते. ती मूळ तत्त्व, मायाच, त्रिगुणयुक्त आहे; तिच्यामुळेच शिवही आच्छादित होतो आणि तिच्यामुळेच हे विश्व व्यापलेलं आहे. शक्ती अनेक प्रकारे—एक, दोन, किंवा लक्षावधी प्रकारे—विविध कार्यानुसार विभागली जाते. शिवाच्या इच्छेने, ती सर्वोच्च शक्ती शिवतत्त्वाशी एकरूप होऊन, सृष्टीच्या प्रारंभकाळी, जणू तीळातून तेल निघावे तशी, प्रकट होते. मग, त्या सशक्त शक्तीतून निर्माण झालेल्या क्रियाशक्तीमुळे, जेव्हा ती शक्ती जागृत होते, तेव्हा प्रथम नाद (ध्वनी) उत्पन्न होतो. त्या नादातून बिंदू निर्माण होतो; बिंदूतून सदाशिव; त्याच्यापासून महेश्वर, आणि महेश्वरापासून निर्मळ ज्ञान प्रकट होतं. ती वाणीची शक्ती, जिला वागीशा म्हणतात, तीच त्रिशूलधारी शिवाची प्रधानशक्ती आहे; ती मातृरूपात वर्णमालेच्या रूपाने विस्तारते. मग, अनंत संयोगाने, मायेमुळे काळ, प्रारब्ध, मर्यादा, ज्ञान आणि मर्यादेतून आसक्ती व जीव उत्पन्न होतो. पुन्हा मायेमधून अव्यक्त, त्रिगुणात्मक तत्त्व निर्माण होतं; आणि त्या त्रिगुणात्मक अव्यक्तातून सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण वेगळे होतात. या त्रिगुणांनी संपूर्ण विश्व व्यापलेलं आहे; आणि या गुणांच्या स्पंदनातून गुणांचे अधिपती म्हणून ओळखली जाणारी तीन रूपे प्रकट होतात. त्यांच्यापासून, महतपासून सुरू होणारी तत्त्वे योग्य क्रमाने निर्माण होतात; त्यापासून असंख्य ब्रह्मांडांची अंडी, शिवाच्या आज्ञेने आणि अनंत ज्ञानस्वरूप अधिपतींच्या अध्यक्षतेखाली, स्थापन होतात. शक्तीच्या विभागणी शरीरांच्या भिन्नतेनुसार सांगितली जाते; ती स्थूल आणि सूक्ष्म अशा विविध रूपात ओळखायला हवी. रुद्राची ती तीव्र शक्ती रौद्री म्हणून ओळखली जाते; विष्णूसाठी ती वैष्णवी, ब्रह्मासाठी ब्रह्माणी, आणि इंद्रासाठी ऐंद्रि म्हणून संबोधली जाते. थोडक्यात सांगायचं झालं, तर ज्याला विश्व म्हणतात, ते शक्तीनेच व्यापलेलं आहे, जसं शरीरात अंतरात्मा व्यापलेला असतो. म्हणून, सगळं चराचर शक्तीचं आहे; तीच सर्वोच्च कला, ती परब्रह्माची शक्ती आहे. हीच सर्वोच्च शक्ती, परमेश्वराच्या इच्छेनुसार, या विश्वातील सर्व स्थिर व चल गोष्टींची सृष्टी करते. ज्ञान, क्रिया आणि इच्छा या तीन अंतर्निहित शक्तींनी युक्त असलेला भगवान, नेहमी शक्तिमान राहून, या विश्वात सर्वत्र व्यापून त्याचे पालन-पोषण करतो. महादेवाची इच्छाशक्ती, जी सनातन आणि सर्व परिणामांची नियामक आहे, ती असं स्वरूप धारण करते—"हे असावं, हे नसावं." ज्ञानशक्ती, खरंच, परिणाम, साधन, कारण आणि हेतू यांची निश्चिती करते, आणि ती बुद्धीच्या रूपात असते. जशी क्रियाशक्ती स्वतःच्या इच्छेनुसार, संकल्परूप धारण करून, क्षणात सर्व कार्यांचा विस्तार करते, तशीच ती विश्वाची सृष्टी घडवते. जशी या तीन शक्तींची उत्पत्ती शक्तीच्या मूळ स्वरूपात आहे, तशीच, त्या सर्वोच्च शक्तीच्या प्रेरणेने सर्व जगांची निर्मिती होते. शक्तीशी एकरूप झाल्यामुळेच शिवाला शक्तिमान म्हणतात; आणि हे विश्व, शक्ती आणि शक्तिमान यांच्यापासून उत्पन्न झाल्याने, ते शाक्त व शैव, दोन्ही आहे. जसा पुत्र वडील आणि आई यांच्या संयोगाशिवाय जन्म घेत नाही, तसंच, भव आणि भवानी यांच्याशिवाय हे चराचर विश्व अस्तित्वात येत नाही; हे विश्व पुरुष आणि स्त्री यांच्या संयोगातूनच उत्पन्न होतं आणि त्याचं स्वरूपही दोन्हीचं आहे.